Γράφει ο Αναστάσιος Γρηγοριάδης, Αναλυτής ΚΕΔΙΣΑ
Εισαγωγή
Με τις πολυποίκιλες εξελίξεις σε Ουκρανία και Μέση Ανατολή να λαμβάνουν την «μερίδα του λέοντος» της διεθνούς κάλυψης των ΜΜΕ, οι γεωπολιτικές εξελίξεις στη Βορειοδυτική Αφρική (στο εξής Μαγκρέμπ) περνούν πολλές φορές «υπό το ραντάρ». Τρανταχτό παράδειγμα αυτής της διαπίστωσης αποτελεί η έντονη κινητικότητα που εντοπίζεται στην μακροχρόνια στρατιωτική και διπλωματική σύγκρουση αναμεταξύ του Μαρόκου και των Σαχράουι[1], για την κυριαρχία στην Δυτική Σαχάρα, μια «ανοιχτή πληγή» στις Βορειοδυτικές παρυφές της Αφρικής.
Ιστορική Αναδρομή
Όπως και η συντριπτική πλειονότητα των αναταραχών που μαστίζουν την μετά-αποικιακή Αφρικανική ήπειρο, τοιουτοτρόπως και αυτή η σύγκρουση πηγάζει από δράσεις και παραλήψεις των αποχωρισάντων αποικιοκρατικών δυνάμεων. Πιο συγκεκριμένα, η Ισπανία, έχοντας παραδώσει το 1956 στο νεότευκτο Μαρόκο τις κτήσεις της στις Μεσογειακές Ακτές της Αφρικής[2], δεχόταν διεθνή πίεση να αποχωρήσει και από την εκτεταμένη εδαφικά «Ισπανική Σαχάρα»[3]. Υποκύπτοντας στα καλέσματα αποαποικιοποίησης του ΟΗΕ, το 1975 η Ισπανία συνυπέγραψε με το Μαρόκο και την γειτνιάζουσα Μαυριτανία την Συμφωνία της Μαδρίτης[4], μεταφέροντας βιαστικά τον έλεγχο της περιοχής στις Αφρικανικές χώρες με την ισχνή υπόσχεση μελλοντικού δημοψηφίσματος.
Σύντομα, οι αντιδράσεις των ντόπιων Σαχράουι οι οποίοι δεν έλαβαν μέρος στην Συμφωνία υπήρξαν δριμύτατες, με στρατιωτική κινητοποίηση τους εντός του Μετώπου Polisario, μιας στρατιωτικοπολιτικής οργάνωσης με στόχο την απελευθέρωση της Δυτικής Σαχάρας. Εξ αυτού ανακήρυξαν την Αραβική Δημοκρατία της Σαχάρας το 1976 και εφάρμοσαν τακτικές ανταρτοπόλεμου, εκμεταλλευόμενες την αδυσώπητη φύση της ερήμου Σαχάρα. H ανορθόδοξη μορφή της σύγκρουσης ανάγκασε την Μαυριτανία να αποποιηθεί την έκταση που διεκδικούσε και να υποχωρήσει οριστικά. Έκτοτε, το Μαρόκο έχει κινηθεί αποφασιστικά για να οικειοποιηθεί την Δυτική Σαχάρα, εποφθαλμιώντας εδαφική επέκταση και οικονομικές προοπτικές, εστιάζοντας κυρίως στον πλούσιο εγχώριο ορυκτό πλούτο και το πολλά υποσχόμενο Ατλαντικό μέτωπο με τα λιμάνια και τις παράκτιες θαλάσσιες ζώνες. Από την μία, προχώρησε σε μονομερή προσάρτηση της περιοχής με στρατιωτική επέμβαση, εκτοπίζοντας χιλιάδες μαχητές και αμάχους στα βάθη της ερήμου και εγκαθιδρύοντας μια εκτενέστατη ζώνη ελέγχου με ναρκοθέτηση, ομάδες ταχείας αντίδρασης και οχυρωματικά έργα επιτήρησης. Από την άλλη, επενδύοντας στον εθνικισμό κάλεσε μαζικά και πριμοδότησε την μετανάστευση εκατοντάδων χιλιάδων Μαροκινών εποίκων[5], που σήμερα αποτελούν την πλειοψηφία του συνολικού πληθυσμού της περιοχής[6], υπερκαλύπτοντας την αραιή πληθυσμιακή σύνθεση των Σαχράουι, που διαβιεί έκτοτε σε κλίμα καταστολής.
Ωστόσο, σε περιφερειακό και διεθνές επίπεδο η κατακραυγή υπήρξε σημαντική με διάφορους δρώντες κυρίως του Σοσιαλιστικού χώρου αλλά και ευρύτερα, να υποστηρίζουν την απελευθέρωση της Δυτικής Σαχάρας, που στηρίζεται διαχρονικά από την Αλγερία, την περιφερειακή αντίζηλο του Μαρόκου. Ουσιαστικά, εκατοντάδες χιλιάδες Σαχράουι έχουν καταφύγει στην Αλγερία ως πρόσφυγες, ενώ το Μέτωπο Polisario οργανώνεται και εξοπλίζεται απροκάλυπτα σε Αλγερινό έδαφος. Επιπλέον, μεγάλη μερίδα των κρατών-μελών του ΟΗΕ και ιδιαίτερα της Αφρικής αναγνώρισαν την Δυτική Σαχάρα ως κράτος, οδηγώντας στην αποχώρηση-διαμαρτυρία του Μαρόκου από την Αφρικανική Ένωση το 1984. Έπειτα από διαρκή σύγκρουση φθοράς με εξάρσεις και υφέσεις, το 1991 ο ΟΗΕ κατάφερε να συμφωνηθεί μια κατάπαυση πυρός μεταξύ των αντιμαχόμενων πλευρών, αναγνωρίζοντας το Μέτωπο Polisario ως αποκλειστικό αντιπρόσωπο των Σαχράουι διεθνώς. Επιπλέον, εγκαταστάθηκε μια δύναμη κυανόκρανων για την διαφύλαξη της ειρηνευτικής προσπάθειας, και δρομολογήθηκε σε αόριστο χρόνο η διεξαγωγή ανεξάρτητου δημοψηφίσματος για το μέλλον της Δυτικής Σαχάρας, επιχειρώντας να δώσει φωνή στους γηγενείς.
Στροφή Προσέγγισης
Μέχρι αυτό το σημείο θα μπορούσαμε να θεωρήσουμε πως υφίσταντο μια σχετική ισορροπία όσον αφορά το ζήτημα της Δυτικής Σαχάρας. Από την μια, το Μαρόκο με de facto στρατιωτική παρουσία στο έδαφος, αλλά διπλωματικά απομονωμένο και από την άλλη οι Σαχράουι με το ηθικό πλεονέκτημα και διεθνή υποστήριξη, αλλά με περιορισμένο έλεγχο στο πεδίο, επέφεραν την σύγκρουση σε μια κατάσταση αναμονής.
Όλα θα άλλαζαν σταδιακά με την άνοδο στον βασιλικό θρόνο του Μαρόκου του Μοχάμετ ΣΤ΄, το 1999, όπου έμελλε να αναζωογονήσει την πολιτική δράση. Με την έλευση του στο αξίωμα, αλλά και ως αποτέλεσμα της Αραβικής Άνοιξης το 2011, θα προχωρούσε σε καίριες εκσυγχρονιστικές μεταρρυθμίσεις[7], που εδραίωσαν την εξουσία της βασιλικής οικογένειας. Επιπλέον, επενδύοντας πέρα από τις διαχρονικά εποικοδομητικές σχέσεις του Μαρόκου με πολλές Δυτικές και Αραβικές χώρες, έγινε αντιληπτό το συμφέρον από την εξομάλυνση των διπλωματικών σχέσεων ευρύτερα, με εστίαση στις υπόλοιπες Αφρικανικές χώρες. Εκμεταλλευμένο επιχειρηματικά την ηγεμονία του παγκοσμίως όσον αφορά τα κοιτάσματα φωσφορικού άλατος[8], το Μαρόκο κατάφερε να αναστρέψει σταδιακά την απομόνωση του στην Αφρικανική ήπειρο. Αδιαμφισβήτητα, το επιστέγασμα της επαναπροσέγγισης αποτέλεσε η επιστροφή του Μαρόκου ως πλήρες κράτος-μέλος της Αφρικανικής Ένωσης το 2017, μια πανηγυρική νίκη πολιτικής και συμβολικής σημασίας για το Βασίλειο.
Μολαταύτα, το συνεχώς εξελισσόμενο momentum για το Ραμπάτ διατηρούσε πάντοτε ως απόλυτη προτεραιότητα μια ευνοϊκή επίλυση της παγωμένης σύγκρουσης για την Δυτική Σαχάρα. Άλλωστε το 2007, το Μαρόκο εισήγαγε μια νέα πρόταση-παραχώρηση για την οικοδόμηση οριστικής λύσης, στην βάση της αυτονομίας της Δυτικής Σαχάρας. Το Μέτωπο Polisario απέρριψε το Σχέδιο, ως μια κεκαλυμμένη προσπάθεια απόλυτης Μαροκινής κυριαρχίας της -μόνο θεωρητικά- αυτόνομης Δυτικής Σαχάρας.
Διπλωματικός Μαραθώνιος και αλλαγή συσχετισμών
Ουσιαστικά οι προσπάθειες οδηγήθηκαν σε τέλμα, μέχρις ότου το παγκόσμιο γεωπολιτικό γίγνεσθαι έμελλε να ταρακουνηθεί συθέμελα από την άλλη άκρη του Ατλαντικού. Πιο συγκεκριμένα, περιφέροντας συγκυριακά το «προσωπείο του ειρηνοποιού», ο Ντόναλντ Τραμπ -στα τέλη της πρώτης θητείας του το 2020-, αποφάσισε να αναγνωριστεί από τις ΗΠΑ η πλήρης εδαφική κυριαρχία του Μαρόκου επί της Δυτικής Σαχάρας, σε απόλυτη σύμπλευση με τα συμφέροντα του Ραμπάτ. Εντούτοις, αυτή η φαινομενικά αναπάντεχη διπλωματική νίκη του Μαρόκου, θα αποτελούσε αντάλλαγμα για την προσχώρηση του Μαρόκου στις «Συμφωνίες του Αβραάμ» και την πλήρη εξομάλυνση σχέσεων της χώρας με το Ισραήλ[9]. Άμεσες συνέπειες αποτέλεσαν: H επανέναρξη των εχθροπραξιών από το Μέτωπο Polisario, όπως και φιλοπαλαιστινικές κινητοποιήσεις διαμαρτυρίας εντός του Μαρόκου, που δεν επέφεραν κλυδωνισμούς στην εξουσία του Μοχάμετ ΣΤ΄. Μάλιστα, ως αποτέλεσμα των παραπάνω συμφωνιών εκκίνησαν φιλόδοξες επενδύσεις στην Δυτική Σαχάρα, επετράπη η αγορά Αμερικανικής και Ισραηλινής τεχνολογίας οπλισμού και η χάραξη κοινών στρατιωτικών ασκήσεων, έναντι των Σαχράουι και ως αντίβαρο στην αντίπαλο Αλγερία. Οι κινήσεις αυτές συνδέονται άρρηκτα και με τις κατηγορίες που έχει εκφράσει επισήμως το Μαρόκο από το 2018, καταγγέλλοντας τον εξοπλισμό και εκπαίδευση του Μετώπου Polisario από Ιρανούς και αξιωματούχους της Χεζμπολάχ, διακόπτοντας έκτοτε τις διπλωματικές του σχέσεις με την Τεχεράνη.
Ως επακόλουθο όλων των παραπάνω, η Ισπανία -πρώην κάτοχος της τότε «Ισπανικής Σαχάρας»- το 2022 ανακοίνωσε πως στηρίζει το Μαροκινό πλάνο αυτονομίας της Δυτικής Σαχάρας, ως την «πιο σοβαρή, ρεαλιστική και αξιόπιστη βάση»[10], αλλάζοντας δομικά την υφιστάμενη στάση της. Ακόμη, λαμβάνοντας σκυτάλη από την συλλογιστική της Ισπανίας, το Ηνωμένο Βασίλειο -από το 2025- επίσης στηρίζει το Σχέδιο Αυτονομίας του 2007. Ένα βήμα παραπέρα, η Γαλλία ακολούθησε τις ΗΠΑ και το Ισραήλ, αναγνωρίζοντας πλήρως την Μαροκινή επικυριαρχία επί της διαφιλονικούμενης περιοχής το 2024. Η νεοαποκτηθείσα διπλωματική στήριξη επετεύχθη ως αντάλλαγμα για την συνδρομή και συντονισμό Μαρόκου-Ισπανίας στην καταπολέμηση της λαθρομετανάστευσης[11], όπως και οικονομικές διευκολύνσεις και εκτενέστατες επενδύσεις εντός της χώρας, από την Γαλλία, που διαθέτει ακόμα σημαντική επιρροή στο Μαγκρέμπ και την Υποσαχάρια Αφρική. Τελικά, στις παραπάνω ραγδαίες εξελίξεις, προστίθενται οι συμβολικές αλλά πολιτικά ωφέλιμες και διόλου ευκαταφρόνητες ποδοσφαιρικές επιτυχίες της Εθνικής ομάδας του Μαρόκου[12]. Επ’ αυτών και επικείμενων θριάμβων -όπως η συνδιοργάνωση Μουντιάλ το 2030-, καλλιεργείται ένα κλίμα εθνικής εφορίας, υπερηφάνειας και διεθνούς προβολής, πριμοδοτούμενο από κρατικές δράσεις, που τροφοδοτεί πολιτικά τις γεωπολιτικές επιδιώξεις του Ραμπάτ.
Το αποκορύφωμα των διπλωματικών προσπαθειών για το Μαρόκο θα επέρχονταν τον Οκτώβριο του 2025, όταν το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ, που χρόνια προσδιόριζε την Δυτική Σαχάρα ως «μη αυτοδιοικούμενο έδαφος», αποδέχθηκε το Σχέδιο Αυτονομίας της Δυτικής Σαχάρας του 2007, πρακτικά στηρίζοντας την κυριαρχία του Μαρόκου, υπό ρεαλιστικό πρίσμα. Η πρωτοβουλία αυτή ανελήφθη από τις ΗΠΑ, με τους κάτοχους αρνησικυρίας Ρωσία και Κίνα να απέχουν συνειδητά από την διαδικασία. Ακόμη και η αντίζηλος Αλγερία εμφανίστηκε να μην αντιδράει ουσιαστικά στο κατατεθέν ψήφισμα, παρά τις διαμαρτυρίες των Σαχράουι που φιλοξενεί. Μόλις τον Φεβρουάριο του 2026, φαίνεται πως υπήρξε μια κεκαλυμμένη συνάντηση αξιωματούχων του Μαρόκου, Αλγερίας, Μαυριτανίας και Μετώπου Polisario, με φόντο μια νέα αναλυτική πρόταση του Μαρόκου, στηριζόμενη στην κρατική κυριαρχία με τοπική αυτονομία, ύπαρξη τοπικού πρωθυπουργού και κοινοβουλίου, παροχή αμνηστίας στους μαχητές κλπ. Πρέπει ωστόσο να τονισθεί ότι προς ώρας, δεν υπάρχει κάποια επίσημη πρόοδος επί του ζητήματος.
Επίλογος
Συμπερασματικά, όπως γίνεται κατανοητό, λόγω και των παγκόσμιων γεωπολιτικών συγκυριών που τείνουν προς τον παραδοσιακό ρεαλισμό, η διπλωματική πλάστιγγα γέρνει σαφώς προς το μέρος του Μαρόκου, που πλέον απολαμβάνει Αμερικανική και Ευρωπαϊκή στήριξη. Ωστόσο, η πολυσχιδής διαμάχη για το μέλλον της Δυτικής Σαχάρας παραμένει κατά τα φαινόμενα δυσεπίλυτη και η εύρεση της όποιας λύσης θα πρέπει να συνυπολογίζει την οπτική γωνία των ντόπιων Σαχράουι. Η οικοδόμηση οριστικής ειρήνευσης πρέπει να στηρίζεται στα ισχυρά θεμέλια της αμφίπλευρης συναίνεσης, του εποικοδομητικού συμβιβασμού και των ειλικρινών προθέσεων, αλλιώς όπως έχει συμβεί στο παρελθόν, μπορεί να δυναμιτισθεί «εν μια νυκτί», με ανυπολόγιστες συνέπειες.
Ενδεικτική Βιβλιογραφία:
Al Jazeera. (2018). Morocco cuts diplomatic ties with Iran over Western Sahara feud. https://www.aljazeera.com/news/2018/5/1/morocco-cuts-diplomatic-ties-with-iran-over-western-sahara-feud
Ben Driss, Y. (2026). Western Sahara dispute entered its final chapter behind closed doors in Madrid. Morocco World News. https://www.moroccoworldnews.com/2026/02/278575/western-sahara-dispute-entered-its-final-chapter-behind-closed-doors-in-madrid/
BBC News. (2024). Western Sahara profile. https://www.bbc.com/news/world-africa-14115273
Booty, N. (2024). France backs Morocco in dispute over Western Sahara. BBC News. https://www.bbc.com/news/articles/c1vdl92zlzqo
Fabricius, P. (2024). Western Sahara’s quest for independence seems to be flagging. Institute for Security Studies. https://issafrica.org/iss-today/western-sahara-s-quest-for-independence-seems-to-be-flagging
Kestler-D’Amours, J. (2020). US recognised Morocco’s claim to Western Sahara. Now what? Al Jazeera. https://www.aljazeera.com/news/2020/12/11/us-recognised-moroccos-claim-to-western-sahara-now-what
Koger, G. (2021). Dispute over the Western Sahara erupts in the Green March. EBSCO Research Starters. https://www.ebsco.com/research-starters/history/dispute-over-western-sahara-erupts-green-march
MacDonald, A. (2026). US held secret meeting between Algeria, Morocco, Polisario and Mauritania over Western Sahara. Middle East Eye. https://www.middleeasteye.net/news/us-holds-meeting-between-algeria-morocco-mauritania-over-western-sahara
Rachidi, I. (2022). Morocco and Algeria: A long rivalry. Carnegie Endowment for International Peace. https://carnegieendowment.org/sada/2022/05/morocco-and-algeria-a-long-rivalry
Reina, M. G. (2023). Spain and Morocco: Spain’s permissiveness with its southern neighbor. Global Affairs, University of Navarra. https://en.unav.edu/web/global-affairs/espana-y-marruecos-la-permisividad-espanola-ante-el-vecino-del-sur
Rukanga, B. (2025). Morocco declares public holiday to mark UN approval of its Western Sahara plan. BBC News. https://www.bbc.com/news/articles/cpd2yp6zny7o
Sun, E. (2024). What does the Western Sahara conflict mean for Africa?. Council on Foreign Relations. https://www.cfr.org/articles/what-does-western-sahara-conflict-mean-africa
United Nations. (2026). Decolonization Committee split over Western Sahara’s future. UN Press. https://press.un.org/en/2026/gacol3399.doc.htm
United Nations Mission for the Referendum in Western Sahara. (n.d.). Background. https://minurso.unmissions.org/en/background
Zaaimi, S. (2025). The UN’s Western Sahara vote marks a diplomatic ‘Green March’. Atlantic Council. https://www.atlanticcouncil.org/blogs/menasource/the-uns-western-sahara-vote-marks-a-diplomatic-green-march/
Υποσημειώσεις
[1] Κυριολεκτικά «Κάτοικοι της Ερήμου» στην Αραβική γλώσσα
[2] Εξαιρουμένων των θύλακων Θέουτα και Μελίγια, που θεωρούνται αναπόσπαστο μέρος της Ισπανικής επικράτειας και διατηρήθηκαν υπό τον έλεγχο της Μαδρίτης
[3] Από άποψη έκτασης και μόνο ξεπερνά το Ηνωμένο Βασίλειο
[4] Επισήμως γνωστή ως: «Διακήρυξη Αρχών για τη Δυτική Σαχάρα»
[5] Συμβολική εκκίνηση της συρροής Μαροκινών, η λεγόμενη «Πράσινη Πορεία» του 1975.
[6] Υπολογίζεται σήμερα περί τις 600.000 συνολικά στην Δυτική Σαχάρα.
[7] Λόγου χάρη: Επί των δικαιωμάτων των γυναικών και των Βέρβερων νομάδων, εκκοσμίκευση πολιτικής σκηνής και οικονομίας κ.α.
[8] Αποτελεί συστατικό θεμελιώδους σημασίας για την παρασκευή λιπασμάτων.
[9] Το Ισραήλ επίσης αναγνώρισε το 2023 την πλήρη κυριαρχία του Μαρόκου επί της Δυτικής Σαχάρας.
[10] Σύμφωνα με τον Πρόεδρο της Ισπανίας Πέδρο Σάντσεθ.
[11] Ένα διαπραγματευτικό χαρτί που επιδέξια επικαλείται ανά καιρούς το Ραμπάτ.
[12] Αναφερόμαστε στις εξαιρετικές ποδοσφαιρικές πορείες στο Παγκόσμιο Κύπελλο του 2022 και 2026, και την κατάκτηση του Κυπέλλου Αφρικής το 2025, που φιλοξενήθηκε στο Μαρόκο.
