Γράφει ο Μιχαήλ Μαντάλας, Αναλυτής ΚΕΔΙΣΑ
Το διεθνές σύστημα έχει εισέλθει σε μια φάση όπου η έννοια της σταθερής ισορροπίας ισχύος δεν λειτουργεί πλέον ως οργανωτική αρχή. Αντί αυτής, αναδύεται ένα καθεστώς μόνιμης διαχειριζόμενης αστάθειας, στο οποίο η ισχύς κατανέμεται σε αλληλοσυνδεδεμένα περιφερειακά υποσυστήματα χωρίς ενιαίο κέντρο ρύθμισης. Αυτή η συνθήκη μπορεί να περιγραφεί ως systemic fragmentation (συστημικός κατακερματισμός), όπου η αποτροπή γίνεται πολυκεντρική, οι κρίσεις μεταφέρονται διασυνοριακά και η σταθερότητα παράγεται μόνο προσωρινά μέσω μηχανισμών αποσυμπίεσης.
Στο επίκεντρο αυτής της αρχιτεκτονικής παραμένει η σχέση Ηνωμένων Πολιτειών και Ιράν, η οποία μετά την κατάρρευση της JCPOA (Joint Comprehensive Plan of Action – Κοινό Ολοκληρωμένο Σχέδιο Δράσης, της διεθνούς συμφωνίας του 2015 μεταξύ Ιράν και P5+1 για τον περιορισμό του ιρανικού πυρηνικού προγράμματος έναντι άρσης κυρώσεων) και την αποτυχία επαναθεσμοποίησης νέου πυρηνικού πλαισίου έχει παγιωθεί σε ένα υβριδικό καθεστώς χαμηλής θεσμικότητας. Το καθεστώς αυτό δεν συνιστά ούτε ειρήνη ούτε πόλεμο αλλά interim détente (ενδιάμεση αποκλιμάκωση), δηλαδή μια δομή ελεγχόμενης έντασης που λειτουργεί μέσω άτυπων διαύλων, ad hoc συμφωνιών και σιωπηρής διαχείρισης κρίσεων στον Περσικό Κόλπο και στο Στενό του Ορμούζ.
Η λειτουργική σταθερότητα αυτού του πλαισίου είναι παραπλανητική. Η επαναλαμβανόμενη ανακύκλωση κρίσεων στη θαλάσσια ζώνη του Ορμούζ, οι επιθέσεις σε ενεργειακές υποδομές στον Κόλπο και η διαρκής δραστηριότητα ιρανικών proxy δικτύων σε Ιράκ, Συρία και Υεμένη δείχνουν ότι η αποκλιμάκωση δεν μειώνει τη σύγκρουση αλλά τη μετασχηματίζει. Η λογική του security dilemma (διλήμματος ασφάλειας) παραμένει ενεργή και αυτοτροφοδοτούμενη, καθώς κάθε αμυντική κίνηση παράγει αντιληπτή απειλή και συνεπώς νέα αντίδραση.
Η αμερικανική στρατηγική κινείται πλέον σε καθαρή λογική offshore balancing (εξισορρόπηση εξ αποστάσεως), με στόχο τη διατήρηση ισορροπίας χωρίς άμεση εμπλοκή. Αυτό δημιουργεί ένα περιβάλλον όπου η Ουάσιγκτον δεν επιλύει κρίσεις αλλά τις διαχειρίζεται, μεταφέροντας το βάρος στους περιφερειακούς συμμάχους, χωρίς όμως να εξασφαλίζει σταθεροποίηση.
Η interim détente (ενδιάμεση αποκλιμάκωση) ΗΠΑ–Ιράν αποκτά ιδιαίτερη στρατηγική σημασία λόγω της απουσίας θεσμικής ενσωμάτωσης του Ισραήλ. Το αποτέλεσμα είναι ένα τριγωνικό σύστημα ασύμμετρης αποτροπής ΗΠΑ–Ιράν–Ισραήλ, στο οποίο καμία διμερής σχέση δεν είναι ανεξάρτητη. Το Ισραήλ λειτουργεί με δόγμα pre-emptive deterrence (προληπτικής αποτροπής), αντιμετωπίζοντας το Ιράν ως ενιαίο στρατηγικό αντίπαλο που συνδυάζει πυρηνική και δικτυακή απειλή μέσω proxies.
Η Μέση Ανατολή μετά το 2023 λειτουργεί πλέον ως πολυεστιακό θέατρο συγκρούσεων. Η επίθεση της Hamas στις 7 Οκτωβρίου 2023 λειτούργησε ως συστημικός επιταχυντής (systemic accelerator), ενεργοποιώντας τη Χεζμπολάχ στον Λίβανο, τις επιχειρήσεις των Χούθι στην Ερυθρά Θάλασσα (2023–2024) και την ενίσχυση ιρανικών δικτύων σε Ιράκ και Συρία. Το κρίσιμο στοιχείο δεν είναι η ύπαρξη πολλών μετώπων αλλά η λειτουργική τους διασύνδεση σε ένα ενιαίο security theatre (θέατρο ασφάλειας), όπου οι κρίσεις μεταδίδονται αντί να περιορίζονται.
Σε αυτό το πλαίσιο, το Ιράν λειτουργεί ως networked strategic actor (δικτυακός στρατηγικός δρων), προβάλλοντας ισχύ μέσω μη κρατικών δομών χωρίς άμεση συμβατική αντιπαράθεση. Το Ισραήλ λειτουργεί ως high-intensity deterrence actor (δρων υψηλής έντασης αποτροπής), με συνεχή προληπτική επιχειρησιακή ετοιμότητα. Οι Ηνωμένες Πολιτείες επιχειρούν να ισορροπήσουν μεταξύ αποφυγής γενικευμένου πολέμου και διατήρησης περιφερειακής αποτροπής, χωρίς όμως να μπορούν να παράγουν τελική σταθερότητα.
Η Ανατολική Μεσόγειος αποτελεί δευτερογενές αλλά κρίσιμο επίπεδο του ίδιου συστήματος. Η τριμερής συνεργασία Ελλάδας–Κύπρου–Ισραήλ λειτουργεί ως θεσμοποιημένος άξονας ενεργειακής και στρατηγικής σταθερότητας, ιδιαίτερα μετά τις ενεργειακές ανακαλύψεις της προηγούμενης δεκαετίας. Ωστόσο, η σταθερότητα αυτή είναι εξαρτημένη από τη συνολική ισορροπία ΗΠΑ–Ιράν και τη συμπεριφορά του Ισραήλ, άρα δεν είναι αυτόνομη αλλά παράγωγο του ευρύτερου συστήματος αποτροπής.
Σε αυτό το πλαίσιο, οι επιπτώσεις για την Ελλάδα είναι διττές και στρατηγικά ασύμμετρες. Η Ελλάδα αναβαθμίζεται ως πυλώνας θεσμικής σταθερότητας και προβλεψιμότητας εντός της νοτιοανατολικής πτέρυγας του ΝΑΤΟ, λειτουργώντας ως anchor state (κράτος-άγκυρα) για την ευρωατλαντική παρουσία στην Ανατολική Μεσόγειο. Ωστόσο, αυτή η αναβάθμιση την εντάσσει βαθύτερα στη λογική περιφερειακής αποτροπής, καθιστώντας το Αιγαίο και την Κρήτη κρίσιμα σημεία στρατηγικής προβολής ισχύος και δυνητικής εμπλοκής σε περίπτωση ευρύτερης κλιμάκωσης.
Για το Ισραήλ, οι επιπτώσεις είναι ακόμη πιο άμεσες και επιχειρησιακές. Η απουσία του από ένα θεσμικά σταθερό πλαίσιο αποκλιμάκωσης το αναγκάζει να λειτουργεί με υψηλή στρατηγική αυτονομία και συνεχή επιχειρησιακή ετοιμότητα. Η λογική της pre-emptive deterrence (προληπτικής αποτροπής) ενισχύεται, καθώς το Ιράν παραμένει ο κεντρικός αντίπαλος σε πυρηνικό και δικτυακό επίπεδο. Αυτό δημιουργεί ένα καθεστώς διαρκούς διαχείρισης πιθανής κλιμάκωσης, όπου η ασφάλεια δεν είναι κατάσταση αλλά διαδικασία.
Η Τουρκία κινείται σε στρατηγική active hedging (ενεργού εξισορρόπησης), επιδιώκοντας να εκμεταλλευτεί τη ρευστότητα μεταξύ Δύσης και Ανατολής. Η στρατηγική της δεν στοχεύει σε σταθερή ευθυγράμμιση αλλά σε μεγιστοποίηση διαπραγματευτικής ισχύος μέσω ελεγχόμενης αστάθειας, γεγονός που την καθιστά παράγοντα μεταβλητότητας στην Ανατολική Μεσόγειο.
Το Αιγαίο έχει πλέον μετατραπεί σε κρίσιμο υποσύστημα του East Mediterranean security complex (συμπλέγματος ασφάλειας Ανατολικής Μεσογείου). Η ελληνοτουρκική αντιπαράθεση δεν αποτελεί αυτόνομη διμερής διαφορά αλλά κόμβο μετάδοσης εντάσεων μεταξύ Μέσης Ανατολής, Ανατολικής Μεσογείου και ευρωατλαντικού συστήματος. Η κατάσταση αυτή δεν είναι συγκυριακή αλλά δομική και μπορεί να χαρακτηριστεί ως managed instability (διαχειριζόμενη αστάθεια), όπου η ένταση αποτελεί σταθερή παράμετρο του συστήματος.
Οι κρίσεις του Έβρου (2020), οι επιχειρήσεις του Oruc Reis, οι επαναλαμβανόμενες παραβιάσεις στο Αιγαίο και οι ενεργειακές τριβές στην Ανατολική Μεσόγειο συγκροτούν ένα καθεστώς structured friction (δομημένης τριβής), το οποίο λειτουργεί εντός των ορίων της συμμαχικής συνοχής. Η αμερικανική στρατηγική δεν στοχεύει στην επίλυση της ελληνοτουρκικής διαφοράς αλλά στη διατήρηση της λειτουργικότητας του ΝΑΤΟ στη νοτιοανατολική πτέρυγα, αντιμετωπίζοντας το Αιγαίο ως zone of controlled escalation (ζώνη ελεγχόμενης κλιμάκωσης).
Σε εκτιμητικό επίπεδο, η διατήρηση αυτού του καθεστώτος οδηγεί πιθανότερα σε παγίωση διαχειριζόμενης αστάθειας σε όλα τα υποσυστήματα, με το Αιγαίο να παραμένει κόμβος μετάδοσης και όχι αυτόνομης κλιμάκωσης. Η εναλλακτική εξέλιξη θα ήταν κατάρρευση της interim détente ΗΠΑ–Ιράν, με πολυμετωπική ενεργοποίηση proxy συγκρούσεων και αύξηση της τουρκικής αναθεωρητικής κινητικότητας, ενώ ένα λιγότερο πιθανό αλλά στρατηγικά σημαντικό ενδεχόμενο θα ήταν η μερική θεσμοποίηση της σχέσης ΗΠΑ–Ιράν, η οποία θα μετέφερε το κέντρο βάρους αστάθειας ακόμη περισσότερο στην Ανατολική Μεσόγειο.
Η συνολική εικόνα παραμένει αυτή ενός διεθνούς συστήματος που δεν συγκλίνει προς νέα ισορροπία αλλά προς μόνιμη μεταβατικότητα, όπου η αποτροπή αποτελεί τον κύριο μηχανισμό ρύθμισης και η αστάθεια ενσωματώνεται ως δομικό χαρακτηριστικό της διεθνούς πολιτικής.
Ενδεικτική Βιβλιογραφία
Buzan, B., & Wæver, O. (2003). Regions and Powers: The Structure of International Security. Cambridge University Press.
Jervis, R. (1978). Cooperation Under the Security Dilemma. World Politics, 30(2), 167–214. https://doi.org/10.2307/2009958
Mearsheimer, J. J. (2001). The Tragedy of Great Power Politics. W. W. Norton & Company.
Walt, S. M. (1987). The Origins of Alliances. Cornell University Press.
Posen, B. R. (2014). Restraint: A New Foundation for U.S. Grand Strategy. Cornell University Press.
Art, R. J. (2009). A Grand Strategy for America. Cornell University Press.
Snyder, G. H. (1997). Alliance Politics. Cornell University Press.
Gause, F. G. (2010). The International Relations of the Persian Gulf. Cambridge University Press.
Freedman, L. (2013). Strategy: A History. Oxford University Press.
Dunne, T., Kurki, M., & Smith, S. (eds.) (2016). International Relations Theories: Discipline and Diversity. Oxford University Press.
Hezbollah / Iran / Israel regional dynamics (policy literature synthesis):
International Institute for Strategic Studies (IISS). (2023–2025). Middle East Security Reports. London: IISS.
Atlantic Council. (2023–2025). Eastern Mediterranean Energy and Security Briefings. Washington, DC.
Council on Foreign Relations (CFR). (2023–2025). Iran–U.S. Relations and Regional Escalation Reports. New York.
