Γράφει ο Ευστάθιος Γκίκας, Δόκιμος Αναλυτής ΚΕΔΙΣΑ
Από τον Μάιο μέχρι το τέλος του Ιουνίου 2026, στην Βολιβία, ξέσπασε ένα μεγάλο και βίαιο κύμα διαμαρτυριών που αργότερα εξελίχθηκε σε αποκλεισμό των μεγάλων πόλεων από ομάδες που αντιτίθενται στη νέα κατεύθυνση του νεοεκλεγέντα κεντροδεξιού προέδρου Ροδρίγο Πας. Πώς, όμως έφτασαν εκεί τα πράγματα και γιατί κατέληξαν σ’ αυτό το σημείο;
Η ιστορία ξεκινάει στις αρχές του 21ου αιώνα, καθώς στην Λατινική Αμερική ανέβαιναν αριστερές, αντιαμερικανικές κυβερνήσεις. Η Βολιβία δεν θα αποτελέσει εξαίρεση, έτσι στις εκλογές του 2002 ο αριστερός ιθαγενής Έβο Μοράλες μαζί με το κόμμα του MAS-IPSP θα βγει δεύτερο σε ψήφους, εκπλήσσοντας τους πάντες. Μια απρόσμενη βοήθεια για την προεκλογική καμπάνια του Μοράλες θα είναι ο πρέσβης των ΗΠΑ Μανουέλ Ρόχα, ο οποίος προειδοποίησε να μην ψηφιστεί ο αριστερός υποψήφιος. Αυτή η «παρέμβαση» τελικά θα λειτουργήσει υπέρ του Μοράλες. Σημειωτέον ότι 21 χρόνια αργότερα, το 2023, ο Ρόχα θα συλληφθεί ως μυστικός πράκτορας της Κούβας.
Εκείνη την περίοδο, η χώρα θα παραλύσει από τεράστιες διαμαρτυρίες κατά της ιδιωτικοποίησης του φυσικού αεριού, καθώς η Βολιβία κατέχει τεράστια κοιτάσματα, σε ποσότητα τέτοια που μόνο η Βενεζουέλα την ξεπερνά στην ευρύτερη περιοχή. Μαζί με αυτό, υπήρχε και το ζήτημα της παραγωγής φύλλων κόκας που παράγουν τη γνωστή κοκαΐνη, αλλά στους ιθαγενείς αγρότες της υπαίθρου χρησιμοποιούνται και για άλλους σκοπούς. Οι διαμαρτυρίες κατέληξαν σε βία που οδήγησαν στην πτώση του προέδρου Γκονσάλο Σάντσες ντε Λοσάδα. Ο διάδοχός του δεν θα παραμείνει για πάνω από δυο χρονιά στην εξουσία, θα γίνουν πρόωρες εκλογές τον Δεκέμβρη του 2005 με τον Μοράλες να κερδίζει τελικά την προεδρία με τεράστια ποσοστά και το MAS-IPSP να κερδίζει την απόλυτη πλειοψηφία στην Εθνοσυνέλευση.
Αυτό που θα ακολουθήσει είναι μια ριζική αλλαγή της χώρας που θα οδηγήσει στην εθνικοποίηση των φυσικών πόρων, οι οποίοι μέχρι τότε ελέγχονταν από ιδιωτικές εταιρίες. Οι εταιρείες αυτές εισέπρατταν τεράστιο ποσοστό κερδών, αφήνοντας μόλις 18% στο κράτος. Η απόφαση εθνικοποίησης θα φέρει εκπληκτική άνοδο στα κρατικά έσοδα, αφού το 2003 στα κρατικά ταμεία εισέρρεαν περίπου 173 εκ. δολάρια, ενώ μετά την εθνικοποίηση του 2006 το ποσό αυτό θα αγγίξει το 1,3 δις δολάρια!
Αυτό το άλμα στα έσοδα θα δώσει στη νέα κυβέρνηση ό,τι χρειαζόταν για να ωθήσει την οικονομική ανάπτυξη της χώρας, η οποία ως τότε βρισκόταν πολύ χαμηλά στους οικονομικούς δείκτες της Λατινικής Αμερικής και θεωρούνταν το φτωχότερο κράτος της περιοχής. Ακολούθησε, λοιπόν ένα προσωρινό οικονομικό θαύμα, με τη βοήθεια των υψηλών τιμών του φυσικού αεριού. Η Βολιβία κατάφερε να γίνει η τροφοδότρια χώρα καυσίμων στην Νότια Αμερική. θα απολαύσει μεγάλα πλεονάσματα εμπορίου, διαθέτοντας μάλιστα τεράστια αποθέματα ξένου συναλλάγματος και γνωρίζοντας πλέον ισχυρή οικονομική ανάπτυξη άνω του 4%. Η ανάπτυξη αυτή επέτρεψε στον Μοράλες να μοιράζει επιδόματα και vouchers ακόμα και για τα καύσιμα, να παρέχει τεράστιες αυξήσεις στους μισθούς και, τέλος, να δημιουργεί μια σειρά νέων, σημαντικών υποδομών, κυρίως στις φτωχές περιοχές της χώρας. Το εθνικό νόμισμα θα καταφέρει να διατηρεί σταθερή ισοτιμία με το δολάριο στο 6.96 – στο μέλλον αυτό θα αποδειχθεί καταστροφικό, όμως εκείνη την περίοδο βοήθησε σημαντικά στην καταπολέμηση του πληθωρισμού.
Τα παραπάνω αποτελέσματα έδωσαν στον Μοράλες ισχυρή πολιτική στήριξη, καθιστώντας τον πανίσχυρο. Έτσι, καταφέρνει να φτιάξει νέο Σύνταγμα που του επέτρεπε να είναι υποψήφιος για δεύτερη θητεία, κάτι που απαγορευόταν από το παλιό Σύνταγμα. Οι εκλογές του 2009 υπήρξαν αναμενόμενος θρίαμβος για τον ίδιο και το κόμμα του, που έφτασε να κερδίσει τα 2/3 όλων των εδρών στην εθνοσυνέλευση και στη γερουσία. Παρόλο που δεν μπορούσε να «τρέξει» υποψήφιος το 2014, το ανώτατο δικαστήριο έκρινε ότι η πρώτη θητεία δεν… μετρούσε. Έτσι, στις νέες εκλογές που διεξήχθησαν, το αποτέλεσμα θα είναι το ίδιο με αυτές του 2009: θρίαμβος για τον Μοράλες, απόλυτη κυριαρχία σε όλα τα θεσμικά όργανα της εξουσίας.
Όμως, το να θέτεις ολόκληρη την οικονομική τύχη της χώρας σ’ ένα μόνο αγαθό ή υπηρεσία θα αποδειχθεί μη βιώσιμο. Πράγματι, και παρά το ότι η Βολιβία φάνηκε να μην πτοείται από την οικονομική κρίση του 2008 που συντάραξε κυρίως τον Δυτικό κόσμο, η δεκαετία του 2010 ήταν η αρχή της πτώσης. Οι τιμές πώλησης των καυσίμων άρχισαν να πέφτουν δραματικά, διακόπτοντας τη ροή του ξένου συναλλάγματος που στήριζαν ως τότε τη χώρα. Το εμπορικό ισοζύγιο και ο προϋπολογισμός θα γίνουν έντονα ελλειμματικοί, η χώρα θα ξεμείνει από ξένο συνάλλαγμα και, εξαιτίας της υποχρεωτικής σταθερής ισοτιμίας του βολιβιανού νομίσματος με το δολάριο, θα διαμορφωθούν ανεπίσημες μορφές συναλλαγών στη μαύρη αγορά.
Έτσι, η τρίτη θητεία του Μοράλες θα χαρακτηριστεί από την οικονομική πτώση, αλλά και την κατάρρευση της δημοτικότητάς του, παρ’ ότι έμεινε στην ιστορία της χώρας ως ο πιο διάσημος πολιτικός άνδρας. Η φθίνουσα πλέον επιρροή του φάνηκε όταν η πρότασή του για πλήρη κατάργηση των ορίων θητείας απορρίφθηκε, μέσω διεξαγωγής δημοψηφίσματος. Ένα χρόνο αργότερα, όμως το ανώτατο δικαστήριο αποφάσισε την πλήρη κατάργηση τους, πάρα τα αποτελέσματα του δημοψηφίσματος. Η πτώση του θα ολοκληρωθεί το 2019, όταν στις εκλογές θα γίνει ξεκάθαρο ότι υπήρξε απόπειρα νοθείας, οπότε ο στρατός και η αστυνομία θα υποχρεώσουν τον Μοράλες και όλους τους συμμάχους του σε παραίτηση, ώστε μια γερουσιαστής από την αντιπολίτευση να πάρει την Προεδρία. Οι υποστηριχτές του Μοράλες δεν το έβαλαν κάτω: οργάνωσαν τεράστιες διαμαρτυρίες που οδήγησαν σε ταραχές με την νέα κυβέρνηση να χρησιμοποιεί ακόμα πιο βίαιους τρόπους καταστολής, καταστρέφοντας, όμως μεγάλο μέρος της στήριξης που είχε λάβει. Οι εκλογές που διεξάχθηκαν έφεραν τον σύμμαχο του πρώην προέδρου Λουίς Άρσε και το κόμμα του πάλι στην εξουσία. Κατά την διακυβέρνηση του, όμως έσκασε πλήρως η οικονομική φούσκα. Η έλλειψη ξένου συναλλάγματος έφτασε σε τέτοιο καταστροφικό επίπεδο, που η κεντρική τράπεζα της χώρας έφτασε να ξεπουλάει τον χρυσό που θα έπαιρνε στο μέλλον! Οι εξαγωγές κατέρρευσαν με την Βολιβία να γίνεται χώρα εισαγωγών. Μάλιστα υπήρχαν ακόμα και ελλείψεις καύσιμων, λόγω μηδενικών επενδύσεων σ’ αυτόν τον τομέα, με τον πληθωρισμό να αδειάζει τις τσέπες των πολιτών.
Έτσι ήταν η κατάσταση ένα χρόνο πριν, ενώ κατά τη διάρκεια επόμενων εκλογών, η αριστερά που για τόσα χρόνια ήταν παντοδύναμη, κατέρρευσε ολοκληρωτικά. Ο νέος πρόεδρος άρχισε σιγά σιγά τις μεταρρυθμίσεις, αλλά λόγω των εξωτερικών συνθηκών και την αναπόφευκτη λήξη των επιδοτήσεων, όπως αυτές των καυσίμων, προκλήθηκαν σημαντικές οικονομικές πιέσεις σε μεγάλο κομμάτι της βολιβιανής κοινωνίας, ειδικά σ’ εκείνο το κομμάτι που κάποτε αποτελούσε τον πυρήνα στήριξης του Μοράλες και που βρίσκεται στις αγροτικές φτωχές περιοχές. Στις περιοχές αυτές μάλιστα βρίσκεται «προφυλαγμένος» και ο ίδιος ο πρώην πρόεδρος, καθώς υπήρξε σειρά καταγγελιών εναντίον του για βιασμούς και και παιδοφιλία. Παρόλο αυτά, οι υποστηριχτές του αρνούνται τις κατηγορίες, απειλώντας με εμφύλια συμπλοκή στο ενδεχόμενο σύλληψής του.
Από αυτό το κοινωνικό κομμάτι προέρχεται, εξάλλου και η πλειοψηφία των σημερινών διαμαρτυρόμενων, αλλά αντίθετα με τα προηγούμενα χρόνια, όπου μπορούσαν να αλλάξουν την τροχιά της χώρας, τώρα πια δεν έχουν την ίδια δύναμη. Η κυβέρνηση κέρδισε τη μάχη και πλέον θα έχει μεγαλύτερη ελευθερία κινήσεων να προσπαθήσει να ανατρέψει την οικονομική κατάσταση, όμως θα χρειαστεί αρκετός χρόνος για να ανακάμψει πλήρως. Τα επόμενα χρόνια, είναι σχεδόν σίγουρο, ότι θα είναι μάλλον επώδυνα. Όμως, με τις σωστές μεταρρυθμίσεις στο μέλλον και με δεδομένο ότι η χώρα εξακολουθεί να διαθέτει σημαντικούς φυσικούς πόρους, όπως το λίθιο που πλέον έχει μεγάλη ζήτηση, η χώρα μπορεί να βγει από το αδιέξοδο και να γνωρίσει μια νέα οικονομική ευημερία. Από την άλλη, το νέο σύστημα θα πρέπει να μάθει από τα λάθη του παρελθόντος, όχι μόνο της αριστεράς, άλλα κι από ακόμα παλαιότερο, φιλελεύθερο σύστημα, για να μην ξαναγυρίσει στις αποτυχημένες πολιτικές. Το ερώτημα, όμως που κυριαρχεί στη χώρα είναι εξαιρετικά σημαντικό: πόσο δυνατό είναι να μάθει η νέα κυβέρνηση από τα λάθη του παρελθόντος, όταν πολλά από τα μέλη της προέρχονται από αυτό;
Ο χρόνος θα δείξει…
Ενδεικτικές Πηγές
Associated Press. (2024). Bolivia issues arrest order for Evo Morales.
https://apnews.com/article/bolivia-evo-morales-arrest-order-5f0931c989431172642a1559dffbc01a
Center for Strategic and International Studies. (2026, June 30). Bolivia’s governance crisis under Rodrigo Paz. https://www.csis.org/analysis/bolivias-governance-crisis-under-rodrigo-paz
Carlos Gustavo Machicado Salas. (2025, October 16). From crisis to stability: What next for Bolivia’s economy? Economics Observatory. https://www.economicsobservatory.com/from-crisis-to-stability-what-next-for-bolivias-economy
International Monetary Fund. (n.d.). Bolivia: IMF DataMapper profile. https://www.imf.org/external/datamapper/profile/BOL
IntelliNews. (2025). Bolivia sells $1bn of gold reserves in forward contracts to shore up finances. https://www.intellinews.com/bolivia-sells-1bn-of-gold-reserves-in-forward-contracts-to-shore-up-finances-401468/
Americas Quarterly. (2025). Escape from economic crisis in Bolivia. https://www.americasquarterly.org/article/escape-economic-crisis-bolivia/
