Γράφει ο Αναστάσιος Γρηγοριάδης, Αναλυτής ΚΕΔΙΣΑ
«Είναι ατυχές γεγονός ότι μπορούμε να διασφαλίσουμε την ειρήνη μόνο αν προετοιμαζόμαστε για πόλεμο»[1], John Kennedy, 1960
Εισαγωγή στη μεταλλασσόμενη Ευρώπη
Η έννοια της κρατικής oυδετερότητας αναφέρεται στην εν συνόλω αδέσμευτη στάση ενός κράτους, που συνειδητά επιλέγει την ειλικρινή αποχή και αμεροληψία κατά την διεξαγωγή πολέμων μεταξύ άλλων κρατών. Εξ αυτού, θεμελιώδης υποχρέωση των αντιμαχόμενων αποτελεί ο πλήρης σεβασμός της κρατικής κυριαρχίας του ουδέτερου κράτους και ο μη εξαναγκασμός του για οποιαδήποτε ανάμειξη στην σύρραξη.
Πέρα όμως από την θεωρία, οι εκθετικά πολλαπλασιαζόμενες διχαστικές τομές στην Ευρωπαϊκή ήπειρο μεταξύ Ρωσίας και Δύσης, έχουν αναθερμάνει τον διάλογο περί αλλαγής στάσης ιστορικά ουδέτερων Ευρωπαϊκών κρατών. Περίτρανη απόδειξη αποτελούν οι παραδοσιακά ουδέτερες Σουηδία και Φινλανδία, που συγκλονισμένες από την εισβολή στην Ουκρανία και τις συνεχιζόμενες υβριδικές απειλές της Ρωσίας στην Βαλτική Θάλασσα, αποφάσισαν να αποτινάξουν τον ιστορικά εποικοδομητικό μανδύα της ουδετερότητας. Η ενσωμάτωση της Σουηδίας και της Φινλανδίας στην Νατοϊκή ομπρέλα ασφαλείας αποτέλεσε μια καταιγιστική εξέλιξη, καταδεικνύοντας πως η Ευρώπη έχει εισέλθει σε μια νέα εποχή με νέο-ψυχροπολεμικά χαρακτηριστικά.
Εστιάζοντας παρακάτω στα κράτη-μέλη εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης, υπάρχουν μόλις τέσσερα κράτη που δεν συμμετέχουν παράλληλα και στην Νατοϊκή Συμμαχία, παρότι ακολουθούν εν πολλοίς την Κοινή Ευρωπαϊκή Εξωτερική Πολιτική. Αναφερόμαστε συγκεκριμένα στην Αυστρία, Ιρλανδία, Κύπρο και Μάλτα, που με τον έναν ή άλλον τρόπο έχουν διατηρήσει ένα καθεστώς ουδετερότητας. Δεδομένης της εκτενούς γεωπολιτικής αστάθειας, ακροβατούν μεταξύ ενός φάσματος ιστορικής ουδετερότητας και μιας αυξανόμενης τάσης Ευρωπαϊκής συνεκτικότητας έναντι του Ρωσικού παράγοντα. Σημειώνεται πως στην κάθε εξεταζόμενη χώρα επικρατούν διαφορετικές συνθήκες που επενεργούν αναλόγως και στην πιθανότητα απαγκίστρωσης από το «άρμα» της ουδετερότητας.
Αυστρία
Η ουδετερότητα της ξεκινάει ουσιαστικά με το πέρας του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, όταν η Αυστρία κατανεμήθηκε σε ζώνες ελέγχου μεταξύ των Συμμάχων, στα πρότυπα της Γερμανίας. Για να αποσοβηθεί ο διαχωρισμός της χώρας, το 1955 λήφθηκε η απόφαση η Αυστρία να αναγνωριστεί συνταγματικά ως ένα ανεξάρτητο, ενωμένο και πλήρως ουδέτερο κράτος. Η δεδομένη πολιτική ιστορικά συνέφερε την Αυστρία, που απαλλαγμένη από πτυχές του ψυχροπολεμικού ανταγωνισμού ευδοκίμησε ως μια ουδέτερη νησίδα, φιλοξενώντας οργανισμούς του ΟΗΕ και συναντήσεις από αμφότερες τις πλευρές του «σιδηρούν παραπετάσματος». Εν συνεχεία, με τον τερματισμό του Ψυχρού Πολέμου η Αυστρία αποφάσισε το 1995 να εισέλθει στην Ευρωπαϊκή Ένωση και στο «Πρόγραμμα Συνεργασία για την Ειρήνη» του ΝΑΤΟ, χωρίς να αλλάξει δομικά τον πυρήνα της στρατιωτικής ουδετερότητας που πλέον αποτελεί εθνικό κεκτημένο.
Τα σημερινά δρώμενα στην Ευρωπαϊκή ήπειρο, ωστόσο, έχουν εγείρει φωνές που προτίθενται να επανεξετάσουν την αναστροφή της συνταγματικής ουδετερότητας. Χαρακτηριστική είναι η δήλωση της Υπουργού Εξωτερικών Meinl-Reisinger από το 2025: «Η ουδετερότητα από μόνη της δεν θα μας προστατεύσει […], η σκέψη πως αν δεν βλάψουμε κανέναν τότε κανείς δεν θα μας βλάψει είναι αφελής»[2]. Από την άλλη ο Καγκελάριος Christian Stocker το 2025 επίσης ανέφερε: «Η Αυστρία είναι στρατιωτικά ουδέτερη και θα παραμείνει ως έχει. Η ένταξη στο ΝΑΤΟ δεν τίθεται προς συζήτηση»[3]. Η κοινή γνώμη συμμερίζεται εν πολλοίς την άποψη του Καγκελάριου, με μετρήσεις να καταδεικνύουν πως μια σαφή πλειοψηφία άνω των 2/3 στηρίζει σταθερά την ουδέτερη στάση της χώρας. Συμπερασματικά, η ένταξη της Αυστρίας στο ΝΑΤΟ μπορεί να μην είναι «προ των πυλών», αλλά μια σημαντική μερίδα αναλογίζεται το κατά πόσο η ουδετερότητα παραμένει εν τοις πράγμασι σε ισχύ και μήπως η δομική αναδιαμόρφωση της αποτελεί πολιτική αναγκαιότητα.
Ιρλανδία
Αποκτώντας την ανεξαρτησία της το 1921, η Ιρλανδία αφοσιώθηκε στην στρατιωτική ουδετερότητα εν τη γενέσει, όντας θεμελιακά αντιτιθέμενη στην σύμπραξη με το Ηνωμένο Βασίλειο, το οποίο θεωρούταν πως κατείχε παράνομα την Βόρεια Ιρλανδία. Ωστόσο, αυτό το εμπόδιο ξεπεράστηκε επισήμως το 1998 με την ειρηνευτική «Συμφωνία της Μεγάλης Παρασκευής», που τερμάτισε τρεις δεκαετίες αιματηρών διενέξεων στην Ιρλανδική Νήσο. Παραλλήλως, η Ιρλανδία εντάχθηκε στην Ευρωπαϊκή Ένωση το 1973, στο «Πρόγραμμα Συνεργασία για την Ειρήνη» του ΝΑΤΟ το 1999 αλλά και στην πρωτοβουλία PESCO της ΕΕ από το 2017, που στοχεύει στον αμοιβαίο στρατιωτικό σχεδιασμό, παραγωγή και επενδύσεις στον τομέα της Άμυνας. Όπως γίνεται κατανοητό, η Ιρλανδία είναι πολιτικά άρρηκτα συνδεδεμένη με την Δύση, διατηρώντας μια κάποια ευελιξία στην εξωτερική πολιτική, προσπαθώντας να «εκμεταλλευτεί» τον μανδύα της στρατιωτικής ουδετερότητας που έχει υφάνει εδώ και δεκαετίες.
Εντούτοις, οι εξελίξεις στον Ρώσο-Ουκρανικό Πόλεμο και ανταγωνισμός για την Αρκτική έχουν επιφέρει αναταράξεις σε αυτή την πολιτική ισορροπίας. Παρά την -θεωρητική- γεωγραφική της απομόνωση, η Ιρλανδία διαθέτει νευραλγική θέση επί των ναυτικών οδών της Αρκτικής και ακόμα πιο κρίσιμα, αποτελεί το επίκεντρο του 75% των υπερατλαντικών καλωδίων δεδομένων που συνδέουν διαδικτυακά την Δύση. Συνδυάζοντας τους παραπάνω κομβικούς παράγοντες με τις μονομερείς ασκήσεις Ρωσικών πολεμικών πλοίων στην Ιρλανδική ΑΟΖ και τις παραμελημένες Ιρλανδικές ένοπλες δυνάμεις, η ασφάλεια της νήσου δεν είναι πλέον εγγυημένη, καθώς μια υβριδική επίθεση μπορεί να επιφέρει διαδικτυακό “blackout” σε όλη την Δύση. Εξ αυτών, η Ιρλανδία έχει ανακοινώσει σχέδια και πρωτοβουλίες για την ενίσχυση των δυνατοτήτων ασφάλειας της, χωρίς όμως επίσημη πρόθεση για να ενταχθεί στο ΝΑΤΟ. Συμπληρωματικά, μια σημαντική μερίδα του δημοσίου διαλόγου εξετάζει την ένταξη στην Νατοϊκή ομπρέλα ασφαλείας, παρότι ακόμη η διατήρηση της ουδετερότητας είναι ριζωμένη στην Ιρλανδική κοινή γνώμη.
Κύπρος
Η περίπτωση της Μεγαλόνησου παρουσιάζει ιδιαιτερότητες, με σημεία-τομές τον αγώνα της ΕΟΚΑ Ά (1955-1959) και την εισβολή-διχοτόμηση του 1974. Με άλλα λόγια, η αντίθεση στον Βρετανικό αποικιακό παράγοντα και έπειτα στην αμφίβολη στάση των ΗΠΑ επί των γεγονότων του 1974, οδήγησαν την Κύπρο στον δρόμο των «Αδεσμεύτων» και της ουδετερότητας, με δεδηλωμένη έμφαση την ειρηνική επανένωση της Νήσου. Ακολούθως, η όποια σκέψη περί ένταξης στην Βορειοατλαντική Συμμαχία θεωρούνταν «ταμπού» στον δημόσιο διάλογο για δεκαετίες. Επιπλέον, μια ενδεχόμενη ένταξη της Κύπρου στο ΝΑΤΟ θεωρείται «κόκκινη γραμμή» για την Τουρκία, και παραμένει για την Άγκυρα άρρηκτα συνδεδεμένη με μια επίλυση του «Κυπριακού» πλήρως εναρμονισμένη με τα συμφέροντα της.
Παρ ’όλα αυτά, οι αναταράξεις του Ρώσο-Ουκρανικού πολέμου και οι ραγδαίες εξελίξεις στην πολυδαίδαλη διένεξη στη Μέση Ανατολή, έχουν επιφέρει μια αλλαγή στάσης από πλευράς μιας μερίδας του Κυπριακού πολιτικού συστήματος. Για πρώτη φορά το 2024 και έπειτα την άνοιξη του 2026, ο Πρόεδρος της Κυπριακής Δημοκρατίας, Νίκος Χριστοδουλίδης, δήλωσε αποφασισμένος για την ένταξη της Νήσου στο ΝΑΤΟ. Το 2024 η αναφορά έγινε στην Ουάσιγκτον σε συνάντηση με τον τέως Πρόεδρο των ΗΠΑ, Joe Biden, και συνοδεύτηκε με την προϋπόθεση της επιδίωξης μιας πολυπαραγοντικής στρατιωτικής συνεργασίας με τις ΗΠΑ και την δομική αναβάθμιση της Εθνικής Φρουράς. Από την άλλη, την άνοιξη του 2026 με αιχμή τις επιθέσεις μη-επανδρωμένων αεροσκαφών στη Βρετανική βάση του Ακρωτηρίου, ο Νίκος Χριστοδουλίδης επανέλαβε την ξεκάθαρη πρόθεση της Λευκωσίας στον δρόμο προς την συμμετοχή στην Νατοϊκή Συμμαχία. Επ’ αυτού, η Κυπριακή κυβέρνηση έχει θέσει επί τάπητος και μια εναλλακτική πρόταση σταδιακής προσέγγισης της Νήσου στο ΝΑΤΟ, με ουσιώδες αντάλλαγμα την συμμετοχή της Τουρκίας στο Ευρωπαϊκό Αμυντικό Πρόγραμμα SAFE. Στον αντίποδα, η Κυπριακή κοινή γνώμη παραμένει αμφιταλαντευόμενη ως προς το ζήτημα, που εγείρει και θέματα έντονης στρατιωτικοποίησης της Νήσου, ενώ η Τουρκική πλευρά παραμένει προς ώρας απρόθυμη και αμετακίνητη, παγώνοντας τις προοπτικές συνεννόησης για το καθεστώς ασφαλείας και για το Κυπριακό εν γένει.
Μάλτα
Το νησιωτικό κράτος στην καρδιά της Μεσογείου απέκτησε την ανεξαρτησία του από την Βρετανία το 1964, όταν και ξεκίνησε η συζήτηση για την επόμενη ημέρα όσον αφορά το καθεστώς ασφαλείας της χώρας. Με την επικράτηση του Εργατικού κόμματος από το 1971, ακολουθήθηκε μια πολιτική ουδετερότητας και απεξάρτησης από την πρώην επικυρίαρχο Βρετανία. Μετά από διαπραγματεύσεις, η στρατιωτική παρουσία της Βρετανίας -και έμμεσα του ΝΑΤΟ- τερματίστηκε οριστικά το 1979, σε μια ημέρα που γιορτάζεται στην Μάλτα ως η εθνική «Ημέρα της Ελευθερίας». Η ουδετερότητα θεμελιώθηκε στο σύνταγμα της χώρας από το 1987, και δεν μεταβλήθηκε παρά την ένταξη της χώρας στο «Πρόγραμμα Συνεργασία για την Ειρήνη» του ΝΑΤΟ (1995) και την Ευρωπαϊκή Ένωση (2004).
Ουσιαστικά, θα μπορούσαμε να πούμε πως η ουδετερότητα της Μάλτας, φορτισμένη από το αποικιακό παρελθόν, αναφέρεται κυρίως στο στρατιωτικό σκέλος και όχι στο πολιτικό. Αυτή η επιλογή σύμφωνα με τους υπέρμαχους της επιτρέπει στη Μάλτα να προβεί σε αναγκαίους ελιγμούς και να διασφαλίζει την πολιτική ανεξαρτησία της. Άλλωστε μέσω διμερών συνομιλιών και συνεργασίας, η Ιταλία έχει προσφερθεί να συνδράμει την Μάλτα με στρατιωτικά μέσα σε έκτακτη συνθήκη ασφαλείας. Όμως, στον αντίποδα του όποιου εφησυχασμού, το 2025 ο Πρωθυπουργός της Μάλτας, Robert Abela, δήλωσε πως: «Δεν μπορούμε να υιοθετούμε μια θέση, όπως ίσως συχνά κάναμε, ότι η χώρα μας είναι αποκομμένη και πλήρως προστατευμένη από τις πραγματικότητες γύρω μας»[4]. Παράλληλα, στο μέτωπο της Ουκρανίας, η Μάλτα έχει καταδικάσει την εισβολή της Ρωσίας και παρέχει μη-θανατηφόρα (non lethal) συνδρομή στο Κίεβο, ακολουθώντας την πεπατημένη των Βρυξελλών. Τελικά, δεδομένης και της περιορισμένης ρεαλιστικά στρατιωτικής δύναμης της χώρας, η διάρρηξη της ουδετερότητας φαντάζει για πολλούς ένα ρίσκο με άγνωστες συνέπειες, ενώ η χώρα προστατεύεται -έστω και εμμέσως- ήδη από τις Ευρωατλαντικές δυνάμεις.
Επίλογος
Καταληκτικά, μέσω της Ρωσικής απειλής το ΝΑΤΟ ανασυστάθηκε, έχοντας πλέον υπό την σκέπη του 32 κράτη-μέλη, με τις συζητήσεις περί της συμπερίληψης επιπλέον Ευρωπαϊκών κρατών στη συμμαχία να αναζωπυρώνεται. Όσον αφορά τις παραπάνω χώρες, παρότι μη-μέλη της Νατοϊκής Συμμαχίας, το καθεστώς επισφάλειας στην Ευρωπαϊκή ήπειρο έχει ανοίξει μια οδό προς την πρωτοφανή -και μέχρι πρότινος αδιαπραγμάτευτη- «αποτίναξη» της ουδέτερης στάσης τους. Ως αποτέλεσμα, έκαστα τα κράτη -αν και σε διαφορετικό βαθμό το καθένα- ζυγίζουν λελογισμένα την συζητούμενη αλλαγή πλεύσης, ως μια ενδεχόμενη επιλογή-αντίδραση έναντι της επεκτεινόμενης γεωπολιτικής αστάθειας και γενικευμένης ανασφάλειας.
Ενδεικτική Βιβλιογραφία
Bret, C. (2023). Is neutrality an outdated concept in Europe? Jacques Delors Institute. https://institutdelors.eu/content/uploads/2025/04/PB_220113_Is-neutrality-an-outdated-concept-in-Europe_Bret_EN.pdf
Horesh, Α. (2024). The Natophoria state of affairs: Shifts in European neutrality. The New Federalist. https://www.thenewfederalist.eu/the-natophoria-state-of-affairs-shifts-in-european-neutrality
Green, J. (2022). Πολιτικά Αποφθέγματα – Λόγια που έμειναν στην ιστορία. Εκδόσεις Μπαρμπουνάκη.
Skujins, A. (2026). Τελευταίοι ουδέτεροι στην ΕΕ: Μπορεί η Κύπρος και άλλα 3 κράτη να προσαρμοστούν στη νέα ευρωπαϊκή άμυνα;. Euronews. https://gr.euronews.com/2026/08/06/teleytaioi-oydeteroi-ee-mporei-kypros-alla-3-krath-prosarmostoyn-nea-eyrvpaikh-amyna
Tidey, A. (2022). As Sweden and Finland seek to join NATO, just 4 EU states could be left out of the alliance. Euronews. https://www.euronews.com/2022/05/24/as-sweden-and-finland-seek-to-join-nato-just-4-eu-states-could-be-left-out-of-the-alliance
Austria
Dowell, S. (2025). Analysis: Austria’s neutrality taboo is broken, but NATO remains a distant prospect. TVP World. https://tvpworld.com/88062165/analysis-austria-questions-neutrality-but-nato-still-far-off
Gasper, F. (2025). Austria’s neutrality at 70 – Is it still fit for purpose?. International Centre for Defence and Security. https://icds.ee/en/austrias-neutrality-at-70-is-it-still-fit-for-purpose/
Höller, L. (2025). Austria is torn over age-old question of neutrality and NATO. Defense News. https://www.defensenews.com/global/europe/2025/07/31/austria-is-torn-over-age-old-question-of-neutrality-and-nato/
Khomenko, I. (2025). Neutrality won’t save us: Austria reconsiders NATO membership amid rising Russian threat. United24 Media. https://united24media.com/latest-news/neutrality-wont-save-us-austria-reconsiders-nato-membership-amid-rising-russian-threat-10189
Walter, J. (2022). Will Austria abandon neutrality to join NATO?. Deutsche Welle. https://www.dw.com/en/will-austria-abandon-neutrality-to-join-nato/a-61880804
Ireland
Drury, M. and Moyer, J. (2025). As Europe’s neutral states shift closer to NATO, Ireland approaches a turning point for its security. Atlantic Council. https://www.atlanticcouncil.org/in-depth-research-reports/issue-brief/as-europes-neutral-states-shift-closer-to-nato-ireland-approaches-a-turning-point-for-its-security/
Fitzerald, R. (2022). It’s time to admit that Ireland is not neutral, nor should it be. TheJournal.ie. https://www.thejournal.ie/readme/irish-neutrality-3-5761862-May2022/
McGee, H. (2023). Ireland will not join NATO but needs co-operation with others to bolster State’s defence – Varadkar. The Irish Times. https://www.irishtimes.com/politics/2023/06/13/ireland-will-not-join-nato-but-needs-co-operation-with-others-to-bolster-states-defence-varadkar/
Stevenson, J. (2025). Ireland’s future: United, European and in NATO. International Institute for Strategic Studies. https://www.iiss.org/online-analysis/survival-online/2025/02/irelands-future-united-european-and-in-nato/
WarFronts (2023). Should Ireland Join NATO?. YouTube [online]. Available at: https://www.youtube.com/watch?v=MPEZs1Bsl4U
Cyprus
Hadjicostis, M. (2024). Cyprus could become a member of NATO when conditions permit, the country’s president says. The Independent. https://www.independent.co.uk/news/cyprus-ap-nicosia-nato-turkey-b2655206.html
Michalopoulos, S. (2026). Cyprus in NATO? A mission impossible for now. Rapporteur.com. https://www.euractiv.com/news/cyprus-in-nato-a-mission-impossible-for-now/
Yahyai, O.A. (2024). Cyprus eyes future NATO membership amid US talks to boost military standards. Euronews. https://www.euronews.com/2024/11/28/cyprus-eyes-future-nato-membership-amid-us-talks-to-boost-military-standards
Αργύρη, Λ. (2024). Το σχέδιο της Κύπρου για ένταξη στο ΝΑΤΟ. Η Καθημερινή. https://www.kathimerini.gr/politics/foreign-policy/563336869/to-schedio-tis-kyproy-gia-entaxi-sto-nato/
Η Ναυτεμπορική. (2025). Κύπρος: Ποιον όρο θέτει ο Ν. Χριστοδουλίδης για να επιτρέψει την ένταξη της Τουρκίας στο SAFE. https://www.naftemporiki.gr/kosmos/2044921/kypros-poion-oro-thetei-o-n-christodoylidis-gia-na-epitrepsei-tin-entaxi-tis-toyrkias-sto-safe/
Νέδος, Β. (2026). Νίκος Χριστοδουλίδης: Θέλουμε να μπούμε στο ΝΑΤΟ. Η Καθημερινή. https://www.kathimerini.gr/politics/foreign-policy/564110452/nikos-christodoylidis-theloyme-na-mpoyme-sto-nato/
Φωτάκη, Α. (2026). Ένταξη της Κύπρου στο ΝΑΤΟ και ο κίνδυνος μιας λύσης στο Κυπριακό αλά Τραμπ. In.gr. https://www.in.gr/2026/03/10/politics/entaksi-tis-kyprou-sto-nato-kai-o-kindynos-mias-lysis-sto-kypriako-ala-tramp/
Malta
Borg, N. (2025). Robert Abela wants Malta to increase its defence spending. Times of Malta. https://timesofmalta.com/article/malta-rethink-interprets-neutrality-abela-says.1104662
Camilleri, M. (2024). Malta enjoys security guarantees from neighboring Italy, so why doesn’t it join NATO?. The Maltese Herald. https://themalteseherald.com/2024/10/23/malta-enjoys-security-guarantees-from-neighboring-italy-so-why-doesnt-it-join-nato/
Cassar, V. (n.d.). Neutral Yet Aligned? Malta’s Security and Defence Identity as an EU Member State. L-Università ta’ Malta. https://www.um.edu.mt/media/um/docs/events/20yearseumembers/ValentinaCassar.pdf
Romy, K. (2026). Austria, Costa Rica and Malta: Neutral but unlike Switzerland. SWI swissinfo.ch. https://www.swissinfo.ch/eng/votes/austria-costa-rica-and-malta-neutral-but-unlike-switzerland/91978744
Zammit, M.L. (2024). Watch: Malta is not being pressured to join NATO – Ian Borg. Times of Malta. https://timesofmalta.com/article/watch-malta-pressured-join-nato-ian-borg.1079925
Σημειώσεις
[1] Green, J. (2022). Πολιτικά Αποφθέγματα – Λόγια που έμειναν στην ιστορία. Εκδόσεις Μπαρμπουνάκη.
[2] Dowell, S. (2025). Analysis: Austria’s neutrality taboo is broken, but NATO remains a distant prospect. TVP World. https://tvpworld.com/88062165/analysis-austria-questions-neutrality-but-nato-still-far-off
[3] Ίδιο με το παραπάνω
[4] Borg, N. (2025). Robert Abela wants Malta to increase its defence spending. Times of Malta. https://timesofmalta.com/article/malta-rethink-interprets-neutrality-abela-says.1104662
