Τα ύδατα του Νείλου ως μήλον της έριδος μεταξύ Αιγύπτου και Αιθιοπίας

Γράφει ο Νίκος Σιδηρόπουλος, Αναλυτής ΚΕΔΙΣΑ

Εισαγωγή

Οι  φυσικοί πόροι της Αφρικής αποτελούν αφενός ευχή για την ήπειρο λόγω της αφθονίας τους, και αφετέρου, κατάρα διότι πρόκειται για την κύρια αιτία των ξένων επεμβάσεων με σκοπό την απόκτηση και εκμετάλλευση τους. Εκτός από την πληθώρα ορυκτών και μεταλλευμάτων που διαθέτει η αφρικανική γη, παράλληλα διατρέχουν το έδαφος της και αρκετοί ποταμοί οι οποίοι ευνοούν την παραγωγή υδροηλεκτρικής ενέργειας προς όφελος των κρατών και των πολιτών τους. Τα υδάτινα αποθέματα και η γεωγραφική κατανομή αυτών στα κράτη που τα διαθέτουν και τα διατρέχουν, αποτελεί σήμερα έναν από τους σημαντικότερους περιβαλλοντικούς παράγοντες γεωπολιτικής και διπλωματικής πίεσης στο άναρχο διεθνές σύστημα. Οι προστριβές και οι εντάσεις για την κατανομή και εκμετάλλευση των υδάτινων πόρων, θεωρούνται ότι συγκαταλέγονται ανάμεσα στις πιθανές αιτίες συρράξεων του αιώνα μας. Μια τέτοια περίπτωση αποτελεί ο Νείλος ποταμός, ο μεγαλύτερος σε μήκος ποταμός παγκοσμίως ο οποίος επηρεάζει δέκα χώρες που εδράζουν στην ευρύτερη περιοχή της λεκάνης απορροής των υδάτων του.[1]

Ο ποταμός Νείλος αποτελεί ουσιαστικά την συμβολή δυο ποταμών: του Γαλάζιου Νείλου που πηγάζει στην Αιθιοπία και συναντά τον Λευκό Νείλο στην πρωτεύουσα του Σουδάν, το Χαρτούμ, πριν εισέλθει μέσω της νουβικής ερήμου στην Αίγυπτο. Η γεωγραφική αυτή διασύνδεση καθιστά τον Νείλο, όχι μόνο έναν κρίσιμο φυσικό πόρο, αλλά και ένα πεδίο έντονων γεωπολιτικών ανταγωνισμών καθώς τα κράτη της λεκάνης απορροής των υδάτων του, εξαρτώνται σε διαφορετικό βαθμό από τα ύδατα του ποταμού για την επιβίωση και την οικονομική τους ανάπτυξη. Η ανισομερής κατανομή των δικαιωμάτων επί των υδάτων του Νείλου καθώς και των δυνατοτήτων εκμετάλλευσης τους, όπως αυτά δημιουργήθηκαν από τις συμφωνίες του 20^ου αιώνα, σήμερα βρίσκονται στο επίκεντρο της αμφισβήτησης των υπόλοιπων περιφερειακών δρώντων. Τα ύδατα του ποταμού αποτελούν χαρακτηριστικό παράδειγμα όπου οι φυσικοί πόροι μετατρέπονται σε παράγοντα τόσο σύγκρουσης όσο και συνεργασίας, αναδεικνύοντας την ανάγκη για ένα θεσμικά κατοχυρωμένο και αμοιβαία αποδεκτό πλαίσιο διακυβέρνησης.

Ο Νείλος ποταμός και η λεκάνη απορροής των υδάτων του

         Ο Νείλος ποταμός αποτελεί τον μεγαλύτερο σε μήκος ποταμό παγκοσμίως, διαθέτοντας μήκος περίπου 6.500 χιλιομέτρων. Πρόκειται για έναν ποταμό που όπως προαναφέρθηκε, σχηματίζεται από τα κύρια ρεύματα του Γαλάζιου Νείλου που ρέει από τα υψίπεδα της Αιθιοπίας και τη Λίμνη Τάνα, καθώς και του Λευκού Νείλου τα ρεύματα του οποίου ρέουν από τις λίμνες Άλμπερτ και Βικτώρια.[2] Είναι γεγονός ότι ο Νείλος ποταμός διαθέτει αρκετές πηγές που συμβάλλουν στην αύξηση των υδάτων του καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους. Ως το πιο απομακρυσμένο ρεύμα του μπορεί να θεωρηθεί ο ποταμός Καγκέρα, ο οποίος ρέει στα υψίπεδα του Μπουρούντι κοντά στο βόρειο άκρο της λίμνης Τανγκανίκα και στη συνέχεια χύνεται στη λίμνη Βικτώρια. Τα κύρια ύδατα των ρευμάτων που ξεκινάνε από τη λίμνη Βικτώρια, εισέρχονται στο Νότιο Σουδάν και κοντά στην Αιθιοπία ενώνονται με τον ποταμό Σομπάτ δημιουργώντας τον ποταμό που ονομάζεται Λευκός Νείλος και αποτελεί περίπου το 14% των υδάτων του κύριου Νείλου. Ο σύγχρονος Νείλος τροφοδοτείται πρωτίστως από τον έτερο ποταμό, το Γαλάζιο Νείλο, που στην Αιθιοπία ονομάζεται Abay και δέχεται νερά από 18 παραποτάμους. Σύμφωνα με αρκετές υδρογραφικές έρευνες, η συμβολή των αιθιοπικών ποταμών στον κύριο Νείλο ανέρχεται περίπου στο 86%, τα νερά του οποίου καταλήγουν στο δέλτα της Αιγύπτου.[3]

Τα ύδατα του Γαλάζιου και του Λευκού Νείλου καθώς και των παραπόταμων τους, διατρέχουν μια μεγάλη περιοχή στην Ανατολική Αφρική, ενώνονται στην πρωτεύουσα του Σουδάν και εκβάλλουν στις μεσογειακές ακτές της Αιγύπτου. Η λεκάνη απορροής των υδάτων του ποταμού καλύπτει περίπου το 10% της αφρικανικής γης και φιλοξενεί σχεδόν το 20% του πληθυσμού της ηπείρου, ο οποίος εξαρτάται κυρίως από τη γεωργία -καλλιέργειες και κτηνοτροφία- για την επιβίωσή του. Πρόκειται για μια περιοχή η οποία αποτελεί έναν από τους πλέον εκτεταμένους και γεωπολιτικά σύνθετους υδρογραφικούς σχηματισμούς παγκοσμίως στον οποίο διαβιώνει περίπου 430 εκατομμύρια πληθυσμός. Βασικό χαρακτηριστικό της λεκάνης απορροής των υδάτων του Νείλου αποτελεί η έντονη ανισοκατανομή των υδάτινων πόρων. Οι κύριες εισροές υδάτων προέρχονται πρωτίστως από τα αιθιοπικά υψίπεδα και τις λίμνες  πλησίον αυτών, γεγονός που δημιουργεί σημαντικές χωρικές και χρονικές διαφοροποιήσεις στην απορροή των υδάτων. Ωστόσο, η άνιση γεωγραφική κατανομή των υδατικών πόρων σε συνδυασμό με τη δημογραφική αύξηση και τις κλιματικές μεταβολές, επιτείνει τις πιέσεις που υφίστανται τα κράτη και οξύνει τις μεταξύ τους διακρατικές αντιπαραθέσεις αναφορικά με τη διαχείριση και εκμετάλλευση των υδάτων του ποταμού εντός της λεκάνης απορροής του. Κατά συνέπεια, η διαχείριση των υδάτινων πόρων του Νείλου αποτελεί ένα σύνθετο πεδίο πολιτικής διαπραγμάτευσης και επιδιώξεων, η οποία έχει επηρεαστεί σημαντικά από τις διακρατικές συμφωνίες και τα μεγάλα τεχνικά έργα του περασμένου αιώνα, αναδεικνύοντας τη στενή διασύνδεση υδάτων, ανάπτυξης και διακυβέρνησης στη Βορειοανατολική Αφρική.

Το αδιέξοδο στην κοιλάδα απορροής των υδάτων του Νείλου

Σύμφωνα με έρευνα της UNESCO και του UN-Water, η υδατική ασφάλεια στηρίζει πολλούς τομείς της καθημερινότητας μας όπως την υγεία, τα μέσα διαβίωσης, την οικονομική ανάπτυξη, την επισιτιστική και ενεργειακή ασφάλεια ενώ οι ανισότητες, οι συγκρούσεις και οι κρίσεις επιδεινώνουν με τη σειρά τους την ανασφάλεια γύρω από το νερό. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ο ποταμός Νείλος φαίνεται να αποτελεί το μήλον της έριδος για το τρίγωνο Αίγυπτος-Σουδάν-Αιθιοπία, και ειδικότερα, το κομμάτι της κατανομής των υδάτων του Γαλάζιου Νείλου, τα νερά του οποίου αποτελούν όπως φαίνεται ένα παίγνιο μηδενικού αθροίσματος τόσο για την Αίγυπτο όσο και για την Αιθιοπία, καθώς αποτελεί την ιστορική και σύγχρονη πηγή ύπαρξης της πρώτης και τον καθοριστικό παράγοντα για την ανάπτυξη της δεύτερης.

Την τελευταία δεκαετία, Αίγυπτος, Σουδάν και Αιθιοπία έχουν πραγματοποιήσει αρκετούς γύρους συνομιλιών προκειμένου να καταλήξουν σε μια διπλωματική συμφωνία για τα ύδατα του ποταμού. Παράλληλα, διεθνείς κρατικοί και μη, δρώντες όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες, η Παγκόσμια Τράπεζα, η Νότια Αφρική και η Αφρικανική Ένωση έχουν γίνει οι κύριοι παράγοντες στην προσπάθεια εξεύρεσης μιας κοινά αποδεκτής λύσης στο «υδρο-διπλωματικό» αδιέξοδο. Τον Μάρτιο του 2015, Αίγυπτος-Αιθιοπία και Σουδάν συνυπέγραψαν τη Διακήρυξη Αρχών (Declaration of Principles-DoP) στο Χαρτούμ, προκειμένου από κοινού να μελετήσουν την επίδραση του φράγματος τόσο για τις ίδιες, όσο και για την ευρύτερη περιοχή. Έκτοτε έχουν διεξαχθεί αρκετές διαπραγματευτικές και διπλωματικές συναντήσεις, δημιουργώντας ένα σημαντικό βήμα αποκλιμάκωσης και θεσμικού διαλόγου χωρίς ωστόσο να μπορέσουν να καταλήξουν σε έναν κοινό συμβιβασμό.

Για το Κάιρο, η κατακράτηση υδάτων του Νείλου από την Αιθιοπία, αποτελεί «ζήτημα ζωής και θανάτου και κανείς δεν μπορεί να αγγίξει το μερίδιο των υδάτων που αναλογούν στην Αίγυπτο», όπως χαρακτηριστικά είχε δηλώσει το 2021 ο Πρόεδρος Σίσι, απειλώντας έμμεσα για επίλυση των διαφορών μέσω και της στρατιωτικής βίας. Στη διαμάχη με την Αιθιοπία, η Αίγυπτος εντείνει τις συμφωνίες συνεργασίας με τις χώρες της λεκάνης του Νείλου, σε μια προσπάθεια κινητοποίησης των παλιών αφρικανικών δικτύων, ενώ παράλληλα, επιδιώκει την ενίσχυση των διπλωματικών ερεισμάτων στο Κέρας της Αφρικής[4] και την απέναντι όχθη της Ερυθρά θάλασσας, όπου τα τελευταία χρόνια παρατηρείται μεγάλη κινητικότητα, νέες συμμαχίες και συμπράξεις.

Η στάση της Αιγύπτου τα τελευταία χρόνια καθώς η Αιθιοπία προχωρά στη συνεχιζόμενη πλήρωση των δεξαμενών του φράγματός της, εντάσσεται σε μια μακροχρόνια στρατηγική «ασφαλειοποίησης» των υδατικών πόρων του Νείλου. Στο πλαίσιο αυτό, τόσο οι μονομερείς όσο και οι πολυμερείς ενέργειες που οδηγούν σε μείωση της ροής του ποταμού ή σε αποδυνάμωση των ιστορικών προνομίων της Αιγύπτου επί αυτών, εκλαμβάνονται από το Κάιρο ως υπαρξιακή απειλή για την υδατική του ασφάλεια. Εντός αυτού του πλαισίου, εντάσσεται και η Συμφωνία για το Πλαίσιο Συνεργασίας επί των υδάτων του Νείλου (Cooperative Framework Agreement) που τέθηκε σε ισχύ από τις 13 Οκτωβρίου 2024 και αποτελεί ένα δεσμευτικό πολυμερές νομικό πλαίσιο για τη λεκάνη του Νείλου ποταμού.[5]  Πρόκειται για μια συμφωνία που δίνει έμφαση στην ισότιμη και εύλογη χρήση των υδάτων του ποταμού απ’ όλα τα κράτη της λεκάνης του Νείλου.

Από την άλλη μεριά, η συμφωνία Αιγύπτου-Κένυας τον Φεβρουάριο του 2026, μπορεί να ερμηνευθεί ως απόπειρα διπλωματικής ανάσχεσης της δυναμικής της Συμφωνίας CFA μέσω οικονομικών κινήτρων και αναπτυξιακής συνεργασίας. Βασικό σημείο των συμφωνιών μεταξύ των δυο  κρατών αποτελεί η πρωτοβουλία της Αίγυπτου να δημιουργήσει ένα Ταμείο Ανάπτυξης για τον Νείλο ύψους 100 εκατομμυρίων δολαρίων, με στόχο τη χρηματοδότηση έργων υποδομών σε όλα τα κράτη της λεκάνης, με την Κένυα να χαρακτηρίζεται ως εταίρος προτεραιότητας. Πρόκειται για μια στρατηγική επιλογή της Αιγύπτου, που αποσκοπεί στη διαμόρφωση συμμαχιών και στην ανακατανομή ισχύος εντός του περιφερειακού συστήματος της βορειοανατολικής Αφρικής, με κίνδυνο να ενισχυθούν οι υφιστάμενες εντάσεις στη διακυβέρνηση των διασυνοριακών υδάτων.

Συμπεράσματα

Καθώς η κλιματική αλλαγή εντείνει τον ανταγωνισμό για τους φυσικούς πόρους, τα διασυνοριακά υδάτινα αποθέματα συνδέονται όλο και περισσότερο με γεωπολιτικές εντάσεις και αντιπαραθέσεις μεταξύ των κρατών. Η αυξανόμενη παγκόσμια λειψυδρία και η αλληλεξάρτηση μεταξύ των χωρών που μοιράζονται το νερό, δύναται να μετατρέψουν τα διασυνοριακά ύδατα στην μεγαλύτερη πρόκληση για τις ανθρώπινες σχέσεις τις επόμενες δεκαετίες, ελλοχεύοντας τον κίνδυνο τόσο περιφερειακών όσο και παγκόσμιων συγκρούσεων. Η εμπειρία της Επιτροπής του Ποταμού Μεκόνγκ (MRC) προσφέρει ένα σαφές παράδειγμα: παρά τις διακρατικές διαφορές, ο ποταμός ρέει από τα ψηλά βουνά της Κίνας μέχρι τη Νότια Κινεζική Θάλασσα καλύπτοντας έξι παράκτια κράτη. Τα κράτη του Μεκόνγκ μοιράζονται υδρολογικά δεδομένα, συντονίζουν τις λειτουργίες φραγμάτων και σχεδιάζουν από κοινού την άρδευση και τον έλεγχο των πλημμυρών, αποτρέποντας με αυτό τον τρόπο τις πιθανές συγκρούσεις και χτίζοντας την μεταξύ τους εμπιστοσύνη.[6]

Για την Αίγυπτο, η υπέρβαση των μακροχρόνιων προκλήσεων που αντιμετωπίζει αναφορικά με τη διαχείριση των υδάτων του Νείλου, προϋποθέτει την υιοθέτηση μιας συνεργατικής προσέγγισης, αναγνωρίζοντας παράλληλα τις ανάγκες και τα συμφέροντα όλων των κρατών που συμμετέχουν στη λεκάνη απορροής του ποταμού. Ενώ οι ιστορικές συνθήκες και οι εσωτερικές πιέσεις έχουν διαμορφώσει εδώ και χρόνια την προσέγγισή της χώρας, οι τρέχουσες ιδιαιτερότητες απαιτούν εποικοδομητική συνεργασία τόσο με την Αιθιοπία όσο και με τα υπόλοιπα κράτη της λεκάνης του Νείλου. Το Κάιρο θα πρέπει επομένως να εγκαταλείψει την εξάρτηση του από το ιστορικό προνόμιο των συμφωνιών του 20^ου αιώνα και να συμμετάσχει ενεργά σε πολυμερή σχήματα όπως είναι η Πρωτοβουλία για τη Λεκάνη του Νείλου (NBI) και η Συμφωνία-Πλαίσιο Συνεργασίας (CFA), τα οποία επικεντρώνονται στην ισότιμη, κοινή χρήση των υδάτινων πόρων του Νείλου. Με αυτόν τον τρόπο, θα μπορέσει να μετατρέψει την ιστορική της υδρο-ηγεμονία σε ηγεσία μέσω της συνεργασίας, εξασφαλίζοντας τις αναγκαίες ποσότητες νερού, προωθώντας παράλληλα τη σταθερότητα και την ευημερία σε ολόκληρη τη λεκάνη του Νείλου.            Συναφώς, η διατήρηση των αναγκαίων υδάτινων ποσοτήτων από τον Νείλο, θα εξαρτηθεί λιγότερο από την διαχρονική κληρονομημένη σύνδεση με τα ύδατα του ποταμού και περισσότερο από την διασυνοριακή πολιτική και τη στρατηγική διαχείριση των υδάτινων πόρων στα πλαίσια των πολυμερών περιφερειακών πρωτοβουλιών.

Βιβλιογραφία – Διαδικτυακές Πηγές

1. Σιδηρόπουλος Ν. (2024), Η πολιτική της Αιγύπτου στην Ανατολική Μεσόγειο την δεκαετία 2013-2023, Ινστιτούτο Διεθνών Οικονομικών Σχέσεων (ΙΔΟΣ), σελ. 43-47.
2. Aamer F. (et al.) (2021), International Hydro-diplomacy: Building and Strengthening Regional Institutions for Water Conflict Prevention, Stimson, Konrad Adenauer Stiftung. Ανακτήθηκε από: https://www.stimson.org/wp-content/uploads/2021/11/Final-study_Web-preview.pdf.
3. African Union (2026), 2026 Year of Water Sustainability: Assuring Sustainable Water Availability and Safe Sanitation Systems to Achieve the Goals of Agenda 2063.
4. Bekele S. (et al.), The Nile River Basin: Water, Agriculture, Governance and Livelihoods, Routledge, London 2012.
5. Blanchod, David (2024), Γεωπολιτική του νερού: μεταξύ συγκρούσεων και συνεργασίας, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2024.
6. Mlambo V. and Masuku M. (2025), Trouble in the Nile Basin: Ethiopia, Egypt, and Sudan and the Nile stalemate, Cogent Social Sciences, Vol. 11, No. 1, σ. 1-13.
7. Nile Basin Initiative (2019), A Long River Journey: 20 years of cooperation under the NBI.
8. Nile Basin Initiative (2010), Agreement on the Nile River Basin Cooperative Framework.
9. Peichert H., The Nile Basin Initiative: a Catalyst for Cooperation, στο Brauch, H. (et al.), Security and Environment in the Mediterranean: Conceptualizing Security and Environmental Conflicts, Springer, Berlin 2003, σ. 761-774.
10. Swain A. (2011), Challenges for water sharing in the Nile basin: changing geo-politics and changing climate, Hydrological Sciences Journal, Vol. 56, No. 4, σ. 687-702.
11. UN Water (2024), The United Nations World Water Development Report 2024: Water for Prosperity and Peace, 19 March 2024. Ανακτήθηκε από: https://www.unwater.org/publications/un-world-water-development-report-2024.
12. Verhoeven H. (2021), The Grand Ethiopian Renaissance Dam, Daedalus, Vol. 150, No. 4, σ. 159-180.

[1] Τα ύδατα του Νείλου διέρχονται ή επηρεάζουν άμεσα τις εξής χώρες: Αίγυπτο, Σουδάν, Αιθιοπία, Νότιο Σουδάν, Κένυα, Τανζανία, Ρουάντα, Ουγκάντα, Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό και Μπουρούντι. Αρκετοί ερευνητές υποστηρίζουν ότι οι χώρες που επηρεάζει ο Νείλος ποταμός είναι έντεκα, συγκαταλέγοντας και την Ερυθραία.

[2] Η λίμνη Βικτώρια μοιράζεται ανάμεσα στα κράτη της Κένυας, της Τανζανίας και της Ουγκάντα και αποτελεί τη μεγαλύτερη λίμνη της Αφρικής και δεύτερη μεγαλύτερη λίμνη γλυκού νερού παγκοσμίως.

[3] Το ποσοστό του 86%, κατανέμεται περίπου ως εξής: ύδατα σε ποσοστό περίπου 59% από τον Γαλάζιο Νείλο, 14% από τον ποταμό Σομπάτ (Sobat) και 13% από τον ποταμό Ατμπάρα (Atbara) και λοιπούς μικρούς παραποτάμους.

[4] Αποστολή αιγυπτιακού οπλισμού στην Σομαλία για να υποστηρίξει τη διένεξη με την Αιθιοπία, η οποία τον Ιανουάριο του 2024 υπέγραψε Μνημόνιο Κατανόησης με την Σομαλιλάνδη (αποσχισθείσα περιοχή της Σομαλίας).

[5] Η Συμφωνία τέθηκε σε ισχύ μετά την επικύρωση από τουλάχιστον έξη κράτη, αριθμό που αποτελούσε το ελάχιστο όριο. Τα έξι κράτη είναι η Αιθιοπία, η Ουγκάντα, το Μπουρούντι, η Τανζανία, η Ρουάντα και το Νότιο Σουδάν.

[6] Στις 5 Απριλίου 1995, η Καμπότζη, η Λαϊκή Δημοκρατία του Λάος, η Ταϊλάνδη και το Βιετνάμ υπέγραψαν τη Συμφωνία Συνεργασίας για τη Βιώσιμη Ανάπτυξη της Λεκάνης Απορροής του Ποταμού Μεκόνγκ (MRC). Ένα χρόνο μετά, Κίνα και  Μιανμάρ έγιναν Εταίροι Διαλόγου της MRC.