Ο κρίσιμος ρόλος των λιμανιών στο σημερινό γεωπολιτικό τοπίο: Η περίπτωση της Αιγύπτου

Γράφει ο Νίκος Σιδηρόπουλος, Αναλυτής ΚΕΔΙΣΑ

Εισαγωγή

Από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα τα λιμάνια αποτελούν κρίσιμους κόμβους του παγκόσμιου δικτύου μεταφορών, λειτουργώντας ως βάσεις για το διεθνές εμπόριο και την οικονομική ανάπτυξη, την επικοινωνία μεταξύ των λαών καθώς και την σύναψη διπλωματικών σχέσεων. Οι εμπορικοί λιμένες δεν αποτελούν απλά υποδομές logistics· είναι κόμβοι ιδιαίτερης σημασίας, που συνδέουν την οικονομία με την ασφάλεια και την πολιτική ενός κράτους. Στον 21ο αιώνα, ο έλεγχος ή/και η επιρροή σε λιμάνια που βρίσκονται σε ιδιαίτερη γεωγραφική θέση ισοδυναμεί με σημαντικό στρατηγικό πλεονέκτημα, καθώς τα κράτη με πρόσβαση σε ασφαλής και ισχυρούς λιμένες, μπορούν να ασκούν ένα είδος ελέγχου σε μείζονες θαλάσσιες οδούς, διασφαλίζοντας παράλληλα την ικανότητά να προβάλλουν στρατιωτική ισχύ ώστε να διαφυλάσσουν τα συμφέροντά τους. Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται μια σημαντική προσπάθεια στη διεθνή βιβλιογραφία σχετικά με το ζήτημα της επιρροής των θαλασσίων υποδομών τόσο σε περιφερειακό επίπεδο όσο και στο ευρύτερο γεωπολιτικό τοπίο, το οποίο βρίσκεται σε αναδιάταξη.

Το 2022 οι De Goede και Westermeier, ανέφεραν τον όρο Γεωπολιτική των Υποδομών (Infrastructural Geopolitics), θέλοντας να τονίσουν το σημαντικό ρόλο που διαδραματίζουν οι συγκεκριμένες υποδομές στην κατεύθυνση, αμφισβήτηση και αναδιαμόρφωση της ισχύος με συγκεκριμένους τρόπους. Την ίδια χρονιά, οι Noorali, Flint και Ahmadi τόνισαν τη σημασία των λιμανιών στη νέα γεωπολιτική τάξη, εστιάζοντας σε οκτώ μετρήσεις βάσει των οποίων καταλήγουμε στην ανάδειξη ενός κράτους στην κυρίαρχη λιμενική δύναμη του 21^ου αιώνα.[1] Τέλος, το 2025 οι Notteboom και Haralambides κατέδειξαν μία διπλή διάσταση για τους εμπορικούς λιμένες· αφενός συνέδεσαν την ιδιοκτησία και τις ξένες επενδύσεις στα λιμάνια με γεωπολιτικούς όρους και αφετέρου εστίασαν στις σημαντικές ευπάθειες που παρουσιάζουν οι κρίσιμες αυτές υποδομές λόγω του ιδιαίτερου ρόλου που διαδραματίζουν στο παγκόσμιο εμπόριο.

Ο ρόλος των λιμανιών στο σημερινό γεωπολιτικό τοπίο

Στο ρευστό διεθνές σκηνικό σήμερα, η εντεινόμενη προσπάθεια αναδιάταξης των συμμαχιών και παράλληλα οι ευρύτερες γεωπολιτικές αλλαγές που παρατηρούνται τα τελευταία χρόνια, επηρεάζουν ολοένα και περισσότερο τη δυναμική του παγκόσμιου εμπορίου και των ναυτιλιακών δικτύων. Οι λιμένες αποτελούν σημεία αυξημένου γεωστρατηγικού ενδιαφέροντος καθώς ζητήματα όπως η ασφάλεια της ναυσιπλοΐας και των ενεργειακών υποδομών, οι πολλαπλές ασύμμετρες απειλές, το λαθρεμπόριο, η κυβερνοασφάλεια (cybersecurity) καθώς και οι κλιματικές απειλές, είναι άμεσα και άρρηκτα συνδεδεμένες με την εξέλιξη και την βιωσιμότητα των λιμενικών εγκαταστάσεων καθώς και με την ανθεκτικότητα και την ασφάλεια των κρατών που τα διαθέτουν. Συνεπώς τα λιμάνια, πέρα από τον οικονομικό ρόλο που διαδραματίζουν σε τοπική κλίμακα, φαίνεται πως αποτελούν σημαντικούς παράγοντες στις στρατηγικές επιλογές των υπερδυνάμεων καθώς επηρεάζουν ως ένα βαθμό και τις ευρύτερες γεωπολιτικές διεργασίες. Καθώς λοιπόν οι διακρατικές εντάσεις μεταξύ Κίνας και ΗΠΑ αυξάνονται καθημερινά, είναι σαφές ότι το θαλάσσιο εμπόριο είναι άμεσα αλληλένδετο με την θαλάσσια στρατιωτική ισχύ, επηρεάζοντας ταυτόχρονα πέρα από τους συμμάχους των δυο αντιπαρατιθέμενων πλευρών και τους λοιπούς διεθνείς δρώντες.

Τον 21^ο αιώνα, ο ανταγωνισμός ΗΠΑ και Κίνας, φαίνεται να έχει τα στοιχεία ενός -νέου- Ψυχρού Πολέμου, όχι με έμφαση στην ιδεολογική ή εδαφική επικράτηση αλλά κυρίως στην απόκτηση στρατηγικού ελέγχου των παγκόσμιων θαλάσσιων δικτύων. Στην παρούσα συγκυρία, ο οικονομικός πόλεμος που ξεκίνησε ο Πρόεδρος Τραμπ με την ανακοίνωση των δασμών, προϊδεάζουν για έναν εντεινόμενο ανταγωνισμό για τον έλεγχο του παγκόσμιου εμπορίου καθώς και των θαλάσσιων οδών διέλευσης αυτού.[2] Η Κίνα, σύμφωνα με το Αμερικανικό Think Tank Council on Foreign Relations (CFR), έχει γίνει η μεγαλύτερη εμπορική χώρα στον κόσμο και η δεύτερη μεγαλύτερη οικονομία, διαθέτοντας επενδύσεις σε 129 λιμένες παγκοσμίως, με το 95% των εξαγωγών της να γίνονται δια μέσου θαλάσσης. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται και η υπογραφή του Αμερικανικού Προεδρικού Διατάγματος με τίτλο Επαναφέροντας τη Ναυτική Κυριαρχία της Αμερικής (Restoring America’s Maritime Dominance), στοχεύοντας  στην  αναζωογόνηση και την ανοικοδόμηση των εγχώριων ναυτιλιακών βιομηχανιών και του εργατικού δυναμικού των ΗΠΑ, με απώτερο στόχο την προώθηση της εθνικής ασφάλειας, της οικονομικής ευημερίας και της επανάκτησης των θαλάσσιων πρωτείων της Ουάσιγκτον από το Πεκίνο.

Με το 80% του διεθνούς εμπορίου να διεξάγεται μέσω θαλάσσιων μεταφορών, γίνεται κατανοητό ότι τα νευραλγικά -θαλάσσια- περάσματα καθώς και τα κράτη που βρίσκονται πλησίον αυτών, αποτελούν σημαντικούς κρίκους στη διεθνή ναυτιλία και παγκόσμια οικονομία. Περάσματα ιδιαίτερου εμπορικού και γεωπολιτικού χαρακτήρα στη διεθνή ναυσιπλοΐα αποτελούν τα Στενά του Βοσπόρου, το Στενό της Μαλάκκα, το Στενό του Ορμούζ, το Στενό του Μπαμπ ελ-Μαντέμπ, η Διώρυγα του Παναμά και η Διώρυγα του Σουέζ. Ειδικότερα, η Ερυθρά Θάλασσα αποτελεί εδώ και αρκετό καιρό μια από τις πιο ζωτικές θαλάσσιες αρτηρίες στον κόσμο, συνδέοντας τη Μεσόγειο με τον Ινδικό Ωκεανό μέσω της Διώρυγας του Σουέζ.[3] Για την Αίγυπτο, η διασφάλιση της ασφαλούς διέλευσης από την Ερυθρά θάλασσα και κατ’ επέκταση από τη Διώρυγα του Σουέζ αποτελεί ζήτημα εθνικής ασφάλειας λόγω και της εξάρτησης από τα έσοδα της διέλευσης των πλοίων. Συνεπώς, τα βασικά λιμάνια της χώρας που λειτουργούν ως κόμβοι διεθνούς διαμετακόμισης, σχηματίζουν μαζί με τη Διώρυγα του Σουέζ ένα κρίσιμο γεωπολιτικό πέρασμα. Καθώς λοιπόν η παγκόσμια εξάρτηση από το θαλάσσιο εμπόριο συνεχίζει να αυξάνεται, η περίπτωση των λιμένων της Αιγύπτου παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον καθώς διαδραματίζουν εξέχοντα ρόλο στην ευρύτερη -κι όχι μόνο- περιοχή της Μέσης Ανατολής.

Η περίπτωση της Αιγύπτου

Η ιδιαίτερη γεωγραφική θέση που κατέχει η Αίγυπτος στον παγκόσμιο θαλάσσιο χάρτη, με τη Μεσόγειο θάλασσα στο βορρά και ευρισκόμενη ανάμεσα στη Βόρεια Αφρική και τη Μέση Ανατολή κατέχοντας το νευραλγικό πέρασμα της Διώρυγας του Σουέζ (πλησίον και στον αραβοπερσικό Κόλπο), καθιστούν την χώρα ένα κομβικό κράτος για το θαλάσσιο εμπόριο. Η Αίγυπτος βρίσκεται σήμερα εν μέσω μεταβαλλόμενων στρατηγικών παγκόσμιας συνδεσιμότητας, καθώς τόσο οι μεγάλες όσο και οι αναδυόμενες δυνάμεις, υιοθετούν ανταγωνιστικές πρωτοβουλίες υποδομών, με στόχο τη μείωση του κόστους και του χρόνου των θαλάσσιων μεταφορών καθώς και την απόκτηση σημαντικής γεωπολιτικής επιρροής. Η Αίγυπτος διαθέτει αρκετούς λιμένες ανά την επικράτειας της, των οποίων η εξωστρέφεια και οι συνεχείς επενδύσεις τα τελευταία χρόνια, έχουν οδηγήσει στην ανάπτυξη των αντίστοιχων πόλεων, ενώ έχουν αυξήσει σημαντικά την οικονομική και εμπορική ροή στην ευρύτερη περιοχή.

Αναμφίβολα, η δραστηριοποίηση κινεζικών εταιρειών στα μεγάλα λιμάνια της Μεσογείου, έχει εδραιώσει τον ρόλο της Αιγύπτου στον Κινεζικό Θαλάσσιο Δρόμο του Μεταξιού. Συγκεκριμένα, το Πεκίνο έχει επενδύσει 200 εκατομμύρια δολάρια στους εμπορικούς λιμένες της Damietta και του Port Said (κατέχοντας και το 20% του μεριδίου του συγκεκριμένου λιμένα), ενώ έχει επενδύσει και 380 εκατομμύρια δολάρια στον λιμένα Al-Sokhna (κατέχοντας το 25%) στην νότια είσοδο της Διώρυγας του Σουέζ. Ο εμπορικός λιμένας Al-Sokhna, συγκεντρώνει όλο και περισσότερο «τα βλέμματα» της Ανατολής, καθώς οι συνεχόμενες επενδυτικές κινήσεις και οι εισαγωγές LNG μέσω πλωτών τερματικών σταθμών, τείνουν να το διαμορφώσουν ως μια από τις σημαντικότερες πύλες προς την Αφρικανική ήπειρο.

Παράλληλα, τα λιμάνια στην υπόλοιπη πλευρά της Ερυθράς Θάλασσας (Port of Suez, Port of Adabiya και Port of Safaga), συνεχίζουν να αποκτούν ανοδική πορεία σε επενδυτικό επίπεδο, προσελκύοντας την πλούσια ανατολική πλευρά της Ερυθράς θάλασσας (Σαουδική Αραβία και Η.Α.Ε.). Το επενδυτικό ενδιαφέρον των χωρών του Κόλπου, έχει αυξηθεί κατακόρυφα τα τελευταία χρόνια, με χαρακτηριστικό παράδειγμα τις επενδύσεις της εταιρείας των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων, DP World, της οποίας η προσπάθεια για θαλάσσια ηγεμονία στην ευρύτερη περιοχή ξεκίνησε το 2005, σε μια προσπάθεια των πλούσιων Εμιράτων να διατηρήσουν το ρόλο του διαμετακομιστικού κόμβου, εκμεταλλευόμενη πλήρως τα σημαντικά λιμάνια της Αιγύπτου, του Σουδάν και του Τζιμπουτί.

Τέλος, μέσω του σχεδίου Όραμα 2030 της Αιγύπτου (Egypt Vision 2030), η ηγεσία της χώρας επιδιώκει την υιοθέτηση συγκεκριμένων στρατηγικών πρωτοβουλιών για την ανάπτυξη των λιμένων της χώρας, μέσω της ενίσχυση των λιμενικών υποδομών, την επέκταση των θαλάσσιων δυνατοτήτων, τη σύνδεση των λιμένων με βελτιωμένα οδικά και σιδηροδρομικά δίκτυα καθώς και την αναβάθμιση του αιγυπτιακού εμπορικού στόλου. Στόχος της αιγυπτιακής ηγεσίας είναι να αυξήσει  το μερίδιο της χώρας στο διεθνές εμπόριο διαμετακόμισης, βελτιώνοντας ταυτόχρονα  την -δοκιμαζόμενη- εθνική οικονομία μέσα από την ενίσχυση του βιομηχανικού τομέα, την δημιουργία νέων θέσεων εργασίας στους εμπορικούς λιμένες και την αύξηση των εξαγωγών της.

Συμπεράσματα

Συμπερασματικά, η γεωστρατηγική θέση που κατέχει η χώρα του Νείλου, συνδέοντας τρεις ηπείρους, την κατατάσσει αυτομάτως σε κομβικό κράτος της ευρύτερης περιοχής, αποτελώντας σταυροδρόμι διέλευσης εμπορευμάτων και ιδεών αλλά και ανταλλαγής πολιτιστικών αγαθών. Οι βάσεις για να ισχυροποιηθεί το ναυτιλιακό και εμπορικό αποτύπωμα της Αιγύπτου, ολοένα και ενισχύονται μέσω της αύξησης των επενδύσεων στους λιμένες της χώρας. Η συνεχόμενη επένδυση στον εκσυγχρονισμό των λιμενικών υποδομών, δεν αποτελεί μόνο επιλογή αλλά κυρίως ανάγκη προκειμένου να ενισχυθεί ο παγκόσμιος ρόλος του Καΐρου και να αποδειχθεί στην πράξη ότι η Αίγυπτος δεν διαθέτει τεράστιο ειδικό βάρος μόνο για τον αραβικό κόσμο, αλλά και για τους υπόλοιπους διεθνείς δρώντες.  Καθώς λοιπόν το παγκόσμιο εμπόριο συνεχίζει να επεκτείνεται και οι κοινωνίες γίνονται ολοένα και πιο διασυνδεδεμένες, οι λιμενικές εγκαταστάσεις θα παραμείνουν ζωτικά στοιχεία του παγκόσμιου οικονομικού τοπίου.

Τα λιμάνια της Αιγύπτου και η Διώρυγα του Σουέζ δεν αποτελούν απλώς εμπορικές υποδομές και σημαντικό πέρασμα αντίστοιχα, αλλά κομβικούς πυλώνες παγκόσμιας σταθερότητας, ενεργειακής ασφάλειας και γεωπολιτικής ισορροπίας. Η εύρυθμη λειτουργία τους επηρεάζει άμεσα την Ευρώπη, την Ασία και την Αφρική, γεγονός που καθιστά την Αίγυπτο στρατηγικό δρώντα σε διεθνές επίπεδο. Η βελτίωση της διακυβέρνησης των λιμένων, των ψηφιακών υποδομών και της αποτελεσματικότητας των τελωνείων θα είναι το κλειδί για να διασφαλιστεί ότι η Αίγυπτος θα παραμείνει αναπόσπαστο κομμάτι των μελλοντικών εμπορικών διαδρόμων, ανεξάρτητα από τη γεωπολιτική διαμόρφωση και τις περιφερειακές εντάσεις και κρίσεις. Εν ολίγοις, η Αίγυπτος παραμένει μια χώρα με σημαντική αξία στο αναδυόμενο τοπίο συνδεσιμότητας, ωστόσο η συνεχιζόμενη σημασία της θα εξαρτηθεί λιγότερο από την εξαιρετική κληρονομημένη γεωγραφική της θέση και περισσότερο από την προοδευτική πολιτική και τη σχετική θεσμική μεταρρύθμιση που θα ακολουθήσει.

Βιβλιογραφία – Διαδικτυακές Πηγές

1. Βιτζηλαίος Β., «Ναυμαχίες» ΗΠΑ – Κίνας για τον έλεγχο των λιμανιών του πλανήτη, Huffingtonpost, 23 Σεπτεμβρίου 2025. Ανακτήθηκε από: https://www.huffingtonpost.gr/blogs/navmachies-ipa-kinas-gia-ton-elegcho-ton-limanion-tou-planiti/
2. Helmy N., How the Belt and Road Initiative is Transforming Egypt and the Suez Canal Economic Zone, Modern Diplomacy, 28 March 2025. Ανακτήθηκε από: https://moderndiplomacy.eu/2025/03/28/how-the-belt-and-road-initiative-is-transforming-egypt-and-the-suez-canal-economic-zone/.
3. Imtiaz A., The Geopolitics of the Red Sea Crisis: Implications for Global Trade and Security, Modern Diplomacy, 26 April 2025. Ανακτήθηκε από: https://moderndiplomacy.eu/2025/04/26/the-geopolitics-of-the-red-sea-crisis-implications-for-global-trade-and-security/.
4. Kepel G., Συμμαχία και Ρήξεις. Από τη Μέση Ανατολή έως τις ευρωπαϊκές συνοικίες, εκδ. Κλειδάριθμος, Αθήνα 2021, σ. 86-88 και 159-163.
5. Megahed A. Egypt’s global strategic positioning, Al-Ahram, 01 May 2025. Ανακτήθηκε από: https://english.ahram.org.eg/NewsContent/50/1204/545385/AlAhram-Weekly/Opinion/Egypt%E2%80%99s-global-strategic-positioning-.aspx
6. Noorali H., Flint C. & Ahmadi S. A., Port power: Towards a new geopolitical world order, Journal of Transport Geography, Vol. 105, December 2022. Ανακτήθηκε από: https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S096669232200206X#s0035.
7. Notteboom T. and Haralambides H., Seaports in a tense geopolitical environment: key agents or sitting ducks?, Maritime Economics & Logistics, Vol. 27, σ. 1-24. Ανακτήθηκε από: https://link.springer.com/article/10.1057/s41278-025-00313-8#Sec20.
8. Verschuur J., Koks E.E., Hall J.W., Ports’ criticality in international trade and global supply-chains, Nature Communications, 27 July 2022. Ανακτήθηκε από: https://www.nature.com/articles/s41467-022-32070-0.
9. De Goede M. and Westermeier C., Infrastructural Geopolitics, International Studies Quarterly, Vol. 66, Issue 3, September 2022. Ανακτήθηκε από: https://academic.oup.com/isq/article/66/3/sqac033/6646034?login=false.
10. Zongyuan Z. L., Tracking China’s Control of Overseas Ports, Council on Foreign Relations, 26 August 2024. Ανακτήθηκε από: https://www.cfr.org/tracker/china-overseas-ports.

Υποσημειώσεις

[1] Στο κείμενο τους υποστηρίζουν ότι σήμερα, η Κίνα βρίσκεται σε θέση ισχύος κυρίως μέσω της πρωτοβουλίας «Μια Ζώνη, Ένας Δρόμος (Belt and Road Initiative-BRI)», επενδύοντας σημαντικά ποσά για την απόκτηση επιρροής σε λιμένες νευραλγικών περασμάτων.

[2] Η πρόσφατη προσφορά του Αμερικανού Προέδρου Τραμπ να εξαγοράσει την Γροιλανδία και η προσπάθεια απόκτησης πλήρους ελέγχου της Διώρυγας του Παναμά, αποτελούν απτά παραδείγματα των προθέσεων της Αμερικανικής Ηγεσίας για έλεγχο των θαλάσσιων μεταφορών και οδών.

[3] Η Διώρυγα του Σουέζ διευκολύνει σχεδόν το 12% του παγκόσμιου εμπορίου.