Γράφει ο Ιωάννης Γεωργίου, Δόκιμος Αναλυτής ΚΕΔΙΣΑ
Η σχετικά πρόσφατη ποινική δίωξη στον δήμαρχο Κωνσταντινούπολης, Εκρέμ Ιμάμογλου όπως και η συστηματική δίωξη χιλιάδων δημοσιογράφων και δικαστικών υπαλλήλων της Τουρκίας δημιουργεί πληθώρα ερωτημάτων αναφορικά με την κατάσταση της ελευθερίας αλλά και της ίδιας της δημοκρατίας στην Τουρκία. Η δημοκρατία όπως επίσης και ο βαθμός ελευθερίας ενός κράτους αποτελούν κύρια χαρακτηριστικά της ορθής λειτουργίας του και ενίοτε η απουσία των δύο αυτών στοιχείων έχει οδηγήσει σε σημαντικές εσωτερικές αναταράξεις, επαναστατικά κινήματα και ενίοτε σε βίαιη αλλαγή κυβερνήσεων. Συνεπώς, η σημασία τους είναι αυξημένη πόσο μάλλον στο σύγχρονο πολιτικό γίγνεσθαι που οι αυταρχικές τάσεις κρατών της Δύσης και Ανατολής γίνονται ολοένα αυξανόμενες. Η εκλογή Trump στις ΗΠΑ όπως επίσης και η ισχυρή εμφάνιση ακροδεξιών κυβερνήσεων στην Ευρώπη θέτουν σε αμφισβήτηση το μέλλον της δημοκρατίας και της ελευθερίας στην καρδιά της Δύσης.
Ωστόσο, προτού προβούμε σε οποιαδήποτε ανάλυση και περιγραφή της κατάστασης ελευθερίας και δημοκρατίας στην Τουρκία, οφείλουμε πρώτα να περιγράψουμε τι ακριβώς ορίζουμε με τους όρους αυτούς.
Ο ορισμός της Επιτροπής της Βενετίας ορίζει την δημοκρατία “ως ένα πολίτευμα που πηγάζει από τον λαό και ασκείται από τον λαό ή μέσω των αντιπροσώπων που αυτός εκλέγει, και λειτουργεί με σεβασμό στα ανθρώπινα δικαιώματα, το κράτος δικαίου και την αρχή της διάκρισης των εξουσιών” (Alivizatos, Bilkova, Cameron, Kask, & Tuori.2020)
Για να μην οδηγηθούμε σε ένα βεβιασμένο συμπέρασμα, ας εξετάσουμε τις επιμέρους κατηγορίες ανάλυσης. Η ελευθερία του λόγου και η έντονη λογοκρισία αποτελεί βασικό χαρακτηριστικό του καθεστώτος της Τουρκίας. Αρχικά το 90% των ΜΜΕ ανήκουν στην κυβέρνηση, και ως εκ τούτου η κυβέρνηση έχει πλήρη έλεγχο των ειδήσεων και οποιαδήποτε πληροφορίας δημοσιεύεται. Επιπλέον, στις εκλογές του 2023 αλλά ιδιαίτερα μετά την προσπάθεια πραξικοπήματος το 2016 υπάρχουν ισχυρές κυβερνητικές διώξεις δημοσιογράφων ή ρεπόρτερ που καλύπτουν διαδηλώσεις ή πορείες. Η έντονη λογοκρισία στα social media όπως επίσης και οι αποφάσεις ορισμένων δικαστών για απαγόρευση άρθρων που αναφέρονται στην διαφθορά και άλλα ευαίσθητα κυβερνητικά ζητήματα δημιουργεί ερωτήματα για την ελευθερία του λόγου. Παράλληλα, τα ενημερωτικά δελτία που δεν βρίσκονται στον κύκλο επιρροής της κυβέρνησης δέχονται συνεχώς πιέσεις, πρόστιμα και δικαστικές διώξεις(Kizilkaya, E. 2023). Επιπλέον, η οικονομική ελίτ που είναι φιλικά προσκείμενη στο καθεστώς Ερντογάν έχει κατηγορηθεί πολλάκις για χρηματισμό των ΜΜΕ και για ενορχήστρωση επιθέσεων κατά της αντιπολίτευσης. Πέραν τούτου όμως οι επιθέσεις σε δημοσιογράφους της χώρας από την κυβέρνηση αποτελεί καθημερινότητα. Για παράδειγμα, σύμφωνα με την Επιτροπή προστασίας των Δημοσιογράφων (CPJ) το έτος 2023 η Τουρκία ήταν η τέταρτη χώρα παγκοσμίως με τους περισσότερους δημοσιογράφους στις φυλακές (Minute,2024). Ενώ, οι διώξεις σε Κούρδους δημοσιογράφους πήραν σημαντικές διαστάσεις (χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο δημοσιογράφος Sinan Aygul, που φυλακίστηκε για δημοσίευση του στο X για πιθανό βιασμό 14χρονης από αστυνομικούς και στρατιωτικούς).
Ένας άλλος τομέας, κατάφωρης παραβίασης της ελευθερίας του λόγου είναι η έλλειψη ακαδημαϊκής ελευθερίας. Χιλιάδες ακαδημαϊκοί έχουν ερευνηθεί και κάποιοι από αυτούς έχουν συλληφθεί για την άποψη τους της συμφιλίωσης του κυβερνώντος κόμματος με το PKK. Πέραν τούτου, πολλές φορές και οι φοιτητές έχουν αποτελέσει θύματα συλλήψεων κατά την διάρκεια ειρηνικών διαδηλώσεων.
Επιπλέον, όπως αναφέρθηκε και προηγουμένως ένα από τα πιο καταπατημένα δικαιώματα στην Τουρκία είναι το δικαίωμα του συνέρχεσθαι, δηλαδή της ειρηνικής διαδήλωσης. Συγκεκριμένα, οποιαδήποτε πορεία ή κοινωνική εκδήλωση γίνεται η οποία είναι αντίθετη με τις κυβερνητικές επιταγές γίνεται αντικείμενο βίαιης καταστολής από τις αστυνομικές δυνάμεις. Συγκεκριμένα, οι πορείες για τα δικαιώματα των LGBTQ+ ανθρώπων της Τουρκίας, πορείες για τα δικαιώματα των γυναικών όπως επίσης και για την ακρίβεια και την αύξηση των τιμών έχουν αποτελέσει αντικείμενα αστυνομικών επιθέσεων με στόχο την καταστολή τους παρά τον ειρηνευτικό τους χαρακτήρα (World Report 2025: Rights Trends in Türkiye. 2024).
Παράλληλα, η δράσεις των ΜΚΟ στην Τουρκία που ασχολούνται με τα ανθρώπινα δικαιώματα δέχονται πληθώρα επιθέσεων από την κυβέρνηση. Συγκεκριμένα, από το 2016 και μετά πάνω από 1500 οργανισμοί έχουν διαλυθεί στην Τουρκία και οι εναπομείναντες αντιμετωπίζουν πληθώρα διώξεων, συλλήψεων και κυβερνητικών απειλών. Χαρακτηριστική περίπτωση είναι η υπόθεση του Οσμάν Καβάλα ,ενός ακτιβιστή με έντονη φιλανθρωπική δράση που καταδικάστηκε για συνωμοσία πραξικοπήματος. Η συγκεκριμένη απόφαση θεωρήθηκε πολιτικά υποκινούμενη και χωρίς νομική βάση, κάτι το οποίο επιβεβαίωσε και το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο ζήτησε την άμεση αποφυλάκιση του, κάτι το οποίο απορρίφθηκε από την Τουρκική δικαιοσύνη (Jazeera, A.2022).
Παράλληλα, ακρογωνιαίος λίθος μιας κρατικής οντότητας είναι η δικαστική εξουσία, η οποία στην περίπτωση της Τουρκίας αποτελεί προϊόν χειραγώγησης και έντονης πολιτικοποίησης από την κυβέρνηση. Η αντικατάσταση αντικειμενικών δικαστών με φιλικά προσκείμενους της κυβέρνησης ξεκίνησε, ως επί το πλείστον, το έτος 2016 και ιδιαίτερα μετά από σχετική νομοθεσία που θεσπίστηκε το 2018 τα μέλη της Επιτροπής Δικαστών και Εισαγγελέων της Τουρκίας διορίζονται από την Βουλή και τον ίδιο τον πρόεδρο και όχι από το δικαστικό σώμα όπως όριζε παλαιότερα η νομοθεσία. Συνεπώς δημιουργούνται σημαντικά ερωτήματα για το κράτος δικαίου (Bozkurt, A. 2024).
Ωστόσο, παρόμοια ερωτήματα δημιουργούνται και από την κατάφωρη παραβίαση των δικαιωμάτων των φυλακισμένων. Πληθώρα καταγγελιών αναφέρουν βασανιστήρια, ξυλοδαρμούς όπως επίσης και μακροχρόνια κράτηση χωρίς να υπάρχει καταδίκη σε φυλακισμένους κυρίως πολιτικά κρατούμενους. Επίσης, ο υψηλός αριθμός των φυλακισμένων σε κάθε φυλακή όπως επίσης και η ελλιπής παροχή υγειονομικής φροντίδας θέτει σε κίνδυνο την ζωή και τα δικαιώματα των φυλακισμένων (Briefing note on of the situation in Turkey prisons and prisoners.2024).
Παράλληλα, οι μειονότητες της χώρας δέχονται πληθώρα επιθέσεων παρά την συνταγματική πρόβλεψη για ισότιμη μεταχείριση κάθε Τούρκου πολίτη. Συγκεκριμένα , Κουρδικά φεστιβάλ και σχολεία και Κουρδικές πολιτιστικές οργανώσεις ιδίως μετά το 2015 έχουν διαλυθεί ή βρίσκονται στο επίκεντρο έρευνας από τις αρχές(Rights Group. 2023). Ενώ ο “ “πόλεμος” μεταξύ AKP και PKK έχει οδηγήσει στην σύλληψη Κούρδων που υποστηρίζουν το PKK. Άλλες ομάδες που δέχονται συστηματικά επίθεση είναι η LGBTQ+ κοινότητα της Τουρκίας, που αποτελεί αντικείμενο επιθέσεων από τα κυβερνητικά στελέχη αλλά και οποιοδήποτε πληροφορία σχετίζεται με την συγκεκριμένη κοινότητα απαγορεύεται στα Τούρκικα social media. Επίσης, ο προσφυγικός πληθυσμός της Τουρκίας , κυρίως Συριακής καταγωγής, δεν έχει δικαίωμα αίτησης για Τουρκική ιθαγένεια όπως επίσης τα παιδιά τους δεν έχουν πρόσβαση στην εκπαίδευση. Ως εκ τούτου το κράτος δικαίου της Τουρκίας τίθεται σε σοβαρή αμφισβήτηση (MEPEI ,2024).
Συνεχίζοντας ,τα ατομικά δικαιώματα στην Τουρκία βρίσκονται σε παρόμοια κατάσταση με το κράτος δικαίου. Η ελευθερία της μετακίνησης παραβιάζεται στην περίπτωση των Κούρδων στην Βορειοανατολική Τουρκία, ενώ πάνω από 125.000 δημόσιοι υπάλληλοι που απολύθηκαν το 2016 (επειδή είχαν άμεση σχέση με το πραξικόπημα) δεν έχουν την δυνατότητα να ταξιδέψουν στο εξωτερικό διότι τα διαβατήρια τους ακυρώθηκαν.
Αναφορικά με την ελευθερία της επιλογής συντρόφου, οικογένειας κλπ. η Τουρκία βρίσκεται στις χώρες με τα μεγαλύτερα ποσοστά βίας κατά των γυναικών τόσο λόγω της ατιμωρισίας απο το δικαστικό σώμα όσο και της απροθυμίας της αστυνομίας να παρέμβει σε περιστατικά οικογενειακής βίας, ιδιαίτερα μετά την αποχώρηση της Τουρκίας το 2021 από την Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης(Human Rights Watch. (2022, May 26).
Ωστόσο, υπάρχουν ορισμένοι τομείς στους οποίους η Τουρκία έχει δείξει ορισμένα θετικά στοιχεία όπως για παράδειγμα ο τομέας της πολιτικής συμμετοχής και του πλουραλισμού. Συγκεκριμένα, στις τελευταίες εκλογές στον πρώτο γύρο της πολιτικής αναμέτρησης το ποσοστό συμμετοχής άγγιξε το 87,04% (IFES Election Guide | Country Profile: Türkiye.2022)
Ωστόσο, οφείλουμε να αναγνωρίσουμε πως αν και στην πράξη στην Τουρκία δεν υφίσταται δημοκρατικό καθεστώς δεν υπάρχει ένα καθαρά απολυταρχικό καθεστώς με κανένα στοιχείο δημοκρατίας. Σύμφωνα με τους δείκτες αξιολόγησης, η πολιτική συμμετοχή και ο πλουραλισμός στην Τουρκία λειτουργεί ως ένα βαθμό στην χώρα. Οι αντι-κυβερνητικές πολιτικές ρωγμές σε δημοτικό επίπεδο σε καίριες πόλεις όπως η Κωνσταντινούπολη και η Σμύρνη δημιουργούν περιθώρια μείωσης του συγκεντρωτισμού αλλά αποδεικνύουν επίσης πως η ανάδειξη ενός αντικυβερνητικού σχήματος σε δημοτικό επίπεδο τουλάχιστον δεν είναι ένα μη ρεαλιστικό σενάριο. Εκτίμηση του γράφοντος είναι πως η διατήρηση της συγκεκριμένης συγκυρίας αφήνει περιθώρια χειροτέρευσης της κατάστασης, η οποία εν πολλοίς ωστόσο επηρεάζεται και από χαρακτηριστικά των κυβερνώντων. Το βαθύ κράτος του Τουρκίας σαφώς υπήρχε και σε προηγούμενες από τον Ερντογάν κυβερνήσεις , ωστόσο είναι κατανοητό πως η ενίσχυση αυτού ή μείωση αυτού εξαρτάται σε ένα βαθμό από την προσέγγιση των εκάστοτε κυβερνώντων.
Βιβλιογραφία
- Alivizatos, Bilkova, Cameron, Kask, & Tuori. (2020). RESPECT FOR DEMOCRACY, HUMAN RIGHTS AND THE RULE OF LAW DURING STATES OF EMERGENCY: REFLECTIONS [Review of RESPECT FOR DEMOCRACY, HUMAN RIGHTS AND THE RULE OF LAW DURING STATES OF EMERGENCY : REFLECTIONS]. Counsil of Europe; VENICE https://www.venice.coe.int/webforms/documents/default.aspx?pdffile=CDL-AD%282020%29014-e CDL-AD(2020)014
- BRIEFING NOTE ON THE SITUATION OF IN TURKEY PRISONS AND PRISONERS. (2024). Retrieved April 8, 2024, from https://www.omct.org/site-resources/files/Brief_Situation-of-Prisons-in-Turkey_ENG.pdf
- (Document Viewer. (2025). Un.org. https://docs.un.org/en/A/RES/70/168
- . (2025). Democracy Index 2024 [Review of Democracy Index 2024]. EIU; EIU. https://image.b.economist.com/lib/fe8d13727c61047f7c/m/1/609fbc8d-4724-440d-b827-2c7b7300353d.pdf?utm_campaign=MA00001514&utm_medium=email-owned&utm_source=eiu-marketing-cloud&RefID=&utm_term=20250602&utm_id=2078580&sfmc_id=00QWT00000Q3sKb2AJ&utm_content=cta-button-1&id_mc=285561194
- Rights Watch. (2022, May 26). Interview: How Turkey’s Failure to Protect Women Can Cost Them Their Lives. Human Rights Watch. https://www.hrw.org/news/2022/05/26/interview-how-turkeys-failure-protect-women-can-cost-them-their-lives
- V-Dem. (2024). Democracy Winning and Losing at the Ballot. https://www.v-dem.net/documents/43/v-dem_dr2024_lowres.pdf
- World Report 2025: Rights Trends in Türkiye. (2024, December 23). Human Rights Watch. https://www.hrw.org/world-report/2025/country-chapters/turkiye
- IFES Election Guide | Country Profile: Türkiye. (2022). Electionguide.org. https://www.electionguide.org/countries/id/218/?utm_source=
- ISAIAH, B. (2002). LIBERTY [Review of LIBERTY].
- Jazeera, A. (2022, January 17). Turkey defies European deadline to release Osman Kavala from jail. Al Jazeera. https://www.aljazeera.com/news/2022/1/17/turkey-defies-european-deadline-to-release-osman-kavala-from-jail
- Kizilkaya, E. (2023, May 11). Turkey: Erdogan’s grip on media threatens fair elections. Chatham House – International Affairs Think Tank. https://www.chathamhouse.org/publications/the-world-today/2023-04/turkey-erdogans-grip-media-threatens-fair-elections
- Syrıan Asylum Seekers in Turkey – MEPEI. (2024). Mepei.com. https://mepei.com/syrian-asylum-seekers-in-turkey/
