Γράφει ο Νικόλαος Μάλαμας, Αναλυτής ΚΕΔΙΣΑ
Η αυξανόμενη ένταση μεταξύ ΗΠΑ, Ισραήλ και Ιράν, πρώτα στον πόλεμο των 12 ημερών τον Ιούνιο του 2025 και τώρα σε αυτή την μεγαλύτερης σε κλίμακα στρατιωτικής επιχείρησης, έχει επαναφέρει στο προσκήνιο το ζήτημα της αμερικανικής εμπλοκής στη Μέση Ανατολή. Είναι σαφές πως η Αμερική φαίνεται να κινείται εντός ενός πλαισίου, στο οποίο επιδιώκει την αποτροπή μίας μεγαλύτερης κλιμάκωσης και τον έλεγχο αυτής, αποφεύγοντας μια πλήρους κλίμακας σύγκρουση ή ένα φιλόδοξο σχέδιο αλλαγής καθεστώτος στην Τεχεράνη. Παρά το γεγονός πως η επέμβαση στο Ιράν είχε ως στόχο την αλλαγή του καθεστώτος, η παραπάνω μετατόπιση αντανακλά τόσο τις δομικές μεταβολές στο διεθνές σύστημα όσο και τα όρια της αμερικανικής ισχύος μετά από δύο δεκαετίες στρατιωτικών επεμβάσεων.
Η στρατηγική των ΗΠΑ
Η αμερικανική στρατηγική έναντι του Ιράν βασίζεται σε τρεις πυλώνες, στην αποτροπή, στον περιορισμό της ισχύος και σε έμμεση πίεση. Στρατιωτικά, οι Ηνωμένες Πολιτείες διατηρούν ισχυρή παρουσία στον Περσικό Κόλπο, με ναυτικές δυνάμεις, βάσεις και συστήματα αντιπυραυλικής άμυνας. Παράλληλα, στηρίζουν το Ισραήλ τόσο επιχειρησιακά όσο και πολιτικά, ενισχύοντας την ικανότητά του να λειτουργεί ως περιφερειακός πυλώνας αποτροπής ισχύος στην περιοχή. Ωστόσο, η πραγματική εμπλοκή στην κρίση αυτή παραμένει προσεκτικά βαθμονομημένη η οποία περιορίζεται σε αεροπορικά πλήγματα τα οποία πραγματοποιούνται κυρίως μέσω στοχευμένων επιχειρήσεων, ενώ αποφεύγεται η άμεση και εκτεταμένη σύγκρουση με ιρανικές δυνάμεις.
Regime Change
Η προοπτική αλλαγής καθεστώτος στο Ιράν αποδεικνύεται πολύ δύσκολο εγχείρημα, το οποίο αναπόφευκτα δεν μπορεί να επιτευχθεί μέσω «εξ αποστάσεως» επιχειρήσεων. Πέρα από το ήδη υψηλό στρατιωτικό κόστος, μία εφαρμογή χερσαίων επιχειρήσεων θα αυξήσει τόσο το ρίσκο της ανθρώπινης απώλειας, όσο και την οικονομική ζημία, η οποία ήδη έχει πάρει τεράστιες διαστάσεις. Το ιρανικό καθεστώς διαθέτει βαθιές κρατικές δομές, ιδεολογική συνοχή και εκτεταμένα δίκτυα επιρροής μέσω μη κρατικών δρώντων σε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή. Χαρακτηριστικό παράδειγμα των παραπάνω αποτελεί η εμπλοκή της Χεζμπολάχ, των Χούθι και παλαιότερα της Χαμάς, τρομοκρατικών οργανώσεων, οι οποίες χρηματοδοτούνται και ενισχύονται από το Ιράν. Τα παραπάνω αποδεικνύουν πως στην περίπτωση του Ιράν δεν πρόκειται απλά για ένα καθεστώς που επιβάλλεται στους πολίτες του, αλλά για ένα καθεστώς βαθιά ριζωμένο και ισχυρό με πολλά παρακλάδια, του οποίου η δύναμη δεν περιορίζεται στο εσωτερικό του. Ως εκ τούτου, η κατάρρευσή αν και εφόσον μπορούσε να επιτευχθεί δεν θα οδηγούσε απαραίτητα σε μια φιλοδυτική μετάβαση, αλλά ενδεχομένως σε ένα κενό ισχύος με απρόβλεπτες συνέπειες.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η Ουάσιγκτον φαίνεται να υιοθετεί μια στρατηγική «ελεγχόμενης εμπλοκής», επιδιώκοντας να περιορίσει την επιρροή του Ιράν χωρίς να προκαλέσει γενικευμένο πόλεμο. Αυτό περιλαμβάνει την χρήση αεροπορικών επιθέσεων, την επιβολή οικονομικών κυρώσεων, τη χρήση κυβερνοεπιθέσεων, καθώς και τη στήριξη περιφερειακών συμμάχων. Η παραπάνω στρατηγική ενώ αποτρέπει την κλιμάκωση, ταυτόχρονα συντηρεί μια κατάσταση διαρκούς έντασης, χωρίς σαφή προοπτική επίλυσης. Υπό αυτές τις συνθήκες, το ζήτημα της απεμπλοκής καθίσταται κεντρικό.
Η σταδιακή απεμπλοκή των ΗΠΑ
Ένα πρώτο σενάριο αφορά τη σταδιακή επαναφορά σε ένα πλαίσιο διαπραγμάτευσης, αντίστοιχο με τη συμφωνία του 2015 για το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν. Μια τέτοια εξέλιξη θα μπορούσε να περιορίσει τις εντάσεις, προσφέροντας παράλληλα ένα έδαφος επικοινωνίας και έναν μηχανισμό ελέγχου και επιτήρησης. Ωστόσο, η πολιτική δυσπιστία μεταξύ των δύο πλευρών, καθώς και οι εσωτερικές πολιτικές πιέσεις τόσο στις Ηνωμένες Πολιτείες όσο και στο Ιράν, καθιστούν αυτό το σενάριο δύσκολο, αν και όχι αδύνατο.
Ένα δεύτερο σενάριο είναι η «περιφερειακή ανάθεση» (regionalization), κατά την οποία οι Ηνωμένες Πολιτείες μεταφέρουν μεγαλύτερο βάρος ασφάλειας σε τοπικούς συμμάχους, όπως το Ισραήλ και τα κράτη του Κόλπου. Σε αυτό το πλαίσιο, η Ουάσιγκτον διατηρεί ρόλο εγγυητή, αλλά περιορίζει την άμεση επιχειρησιακή της εμπλοκή. Η προσέγγιση αυτή συνάδει με τη γενικότερη στρατηγική μετατόπιση των ΗΠΑ προς την Ασία και τον ανταγωνισμό με την Κίνα. Ωστόσο, ενέχει τον κίνδυνο ανεξέλεγκτης κλιμάκωσης, καθώς οι περιφερειακοί δρώντες ενδέχεται να υιοθετήσουν πιο επιθετικές στάσεις με κίνδυνο μία εκ νέου ένταση, μεγαλύτερη της προηγούμενης.
Ένα τρίτο, πιο ρεαλιστικό σενάριο είναι η διατήρηση της σημερινής κατάστασης, δηλαδή μιας «ελεγχόμενης αστάθειας». Αυτό το σενάριο θα μπορούσε να συγκριθεί με το μέτωπο στην Ουκρανία, το οποίο παραμένει ενεργό μετά από μεγάλο χρονικό διάστημα συγκρούσεων οι οποίες χαρακτηρίζονται από ύφεση με τα σενάρια επίλυσης και τερματισμού του πολέμου να αυξάνονται ύστερα από χρόνια κόπωση. Σε αυτή την περίπτωση, οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν απεμπλέκονται πλήρως, αλλά επιδιώκουν να διαχειριστούν την ένταση μέσω περιορισμένων παρεμβάσεων και αποτρεπτικής παρουσίας. Αν και αυτό δεν προσφέρει οριστική λύση, αντανακλά την πραγματικότητα ενός διεθνούς συστήματος όπου οι συγκρούσεις σπάνια επιλύονται, αλλά μάλλον διαχειρίζονται. Ωστόσο, σε αυτή την περίπτωση το παραπάνω σενάριο θα μπορούσε να οδηγήσει σε ένα πλαίσιο διαπραγμάτευσης λόγω της κόπωσης της οποίας ήδη υπάρχει σε όλα τα επίπεδα και ιδιαίτερα στο οικονομικό, καθώς ο πόλεμος δύσκολα τελειώνει χωρίς νικητή και ηττημένο, αλλά σταθεροποιείται σε χαμηλή ένταση.
Συμπεράσματα
Συνολικά, η αμερικανική εμπλοκή στη σύγκρουση με το Ιράν χαρακτηρίζεται από μια εγγενή αντίφαση στην οποία συγκρούεται η ανάγκη διατήρησης της αποτροπής με την επιθυμία αποφυγής μιας νέας μακροχρόνιας σύγκρουσης. Η απουσία ρεαλιστικής προοπτικής αλλαγής καθεστώτος στην Τεχεράνη ενισχύει αυτή την αντίφαση, περιορίζοντας το φάσμα των διαθέσιμων επιλογών. Σε αυτό το πλαίσιο, η απεμπλοκή δεν συνιστά ένα σαφές γεγονός, αλλά μια διαδικασία σταδιακής αναπροσαρμογής, όπου η ισχύς μετράται όχι μόνο με όρους παρουσίας, αλλά και με όρους επιλεκτικής απουσίας. Σε έναν κόσμο αυξανόμενης πολυπολικότητας, η επιτυχία δεν θα κριθεί από την απόλυτη επικράτηση, αλλά από τη διαχείριση της φθοράς και τη διατήρηση της στρατηγικής ευελιξίας.
Ενδεικτική Βιβλιογραφία
- International Peace Academy ReporThe Regionalization of Conflict and Interventio, 2003
- European Council, Iran’s nuclear agreement, 2015, https://www.consilium.europa.eu/en/policies/jcpoa-iran-restrictive-measures
- Peter Hough, Shahin Malik, Andrew Moran, Bruce Pilbeam International Security Studies Theory and Practice, Routledge,2015
- John Baylis, Steve Smith, Patricia Owens, Η Παγκοσμιοποίηση της Διεθνούς Πολιτικής, Επίκεντρο, 2013
- Ηλίας Κουσκουβέλης, Θεωρία διεθνών σχέσεων: Αποτροπή και πυρηνική στρατηγική στον Ψυχρό Πόλεμο, Ποιότητα, 2007
