Γράφει ο Πέτρος Παπαντωνάκος, Αναλυτής ΚΕΔΙΣΑ
Μπορεί να μην το συνειδητοποιούμε τις περισσότερες φορές, αλλά όλα τα πράγματα που χρησιμοποιούμε καθημερινά είναι φτιαγμένα από κάποια υλικά και πρώτες ύλες. Από ένα κουτάλι, ένα ρούχο ή τα κλειδιά μας, μέχρι ένα αυτοκίνητο, ένα smartphone και το λάπτοπ μας. Όλα είναι φτιαγμένα από κάποιες πρώτες ύλες που υπάρχουν στο έδαφος ή στο υπέδαφος της γης και τις επεξεργαζόμαστε κατάλληλα για να παράξουμε ένα προϊόν. Το ίδιο ισχύει και για αντικείμενα λιγότερο καθημερινά, αλλά τεράστιας σημασίας.
Ολόκληρη η παγκόσμια ψηφιακή μετάβαση αλλά και η ενεργειακή μετάβαση προς τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, που επιβάλλεται από την κλιματική κρίση, βασίζονται σε μια λίστα μετάλλων και ορυκτών πρώτων υλών που χρησιμοποιούνται για να παράξουν μια σειρά από τεχνολογίες, όπως φωτοβολταϊκά, ανεμογεννήτριες, μπαταρίες ηλεκτρικών οχημάτων, chips, ισχυρούς μόνιμους μαγνήτες κ.α. Φυσικά, τέτοιες πρώτες ύλες είναι πλήρως απαραίτητες και στον τομέα της άμυνας και του διαστήματος. Σε αυτό το πλαίσιο, κρίσιμες ονομάζονται οι πρώτες ύλες και τα μέταλλα, τα οποία ελέγχονται σε μεγάλο βαθμό από λίγα κράτη και των οποίων η έλλειψη θα προκαλούσε μεγάλη αναταραχή στην παγκόσμια οικονομία.
Κρίσιμες πρώτες ύλες είναι μέταλλα όπως το λίθιο, το νικέλιο, ο χαλκός, το κοβάλτιο, το αλουμίνιο και το αντιμόνιο, αλλά και μια ομάδα υλικών που ονομάζονται σπάνιες γαίες. Οι σπάνιες γαίες είναι μια ομάδα 17 χημικών στοιχείων που βρίσκονται μαζί στα πετρώματα της Γης και έχουν πολύ σημαντικές τεχνολογικές εφαρμογές. Παρότι λέγονται «σπάνιες», δεν είναι τόσο σπάνιες στη Γη· βρίσκονται όμως σε χαμηλές συγκεντρώσεις, καθιστώντας δύσκολη την εξόρυξή τους με οικονομικά βιώσιμο τρόπο, ενώ ο διαχωρισμός και η επεξεργασία τους ενέχουν μεγάλες περιβαλλοντικές προκλήσεις, λόγω των χημικών διεργασιών που χρειάζονται. Μάλιστα, σπάνιες γαίες από κάποια συγκεκριμένα κοιτάσματα δημιουργούν και ραδιενεργά απόβλητα κατά την επεξεργασία τους. Οι μαγνητικές και ηλεκτρικές τους ιδιότητες είναι μοναδικές και δεν μπορούν εύκολα να αντικατασταθούν από άλλα υλικά στις εφαρμογές τους.
Σε αρκετές περιπτώσεις, η Δύση επέλεξε για δεκαετίες να αξιοποιεί τα οφέλη ήδη επεξεργασμένων κρίσιμων πρώτων υλών και να απολαμβάνει τεχνολογικά προϊόντα, χωρίς να βιώνει τις επιπτώσεις της εξόρυξης και της επεξεργασίας αυτών των υλικών, αφήνοντας αναπτυσσόμενα κράτη να σηκώσουν το περιβαλλοντικό βάρος. Η Κίνα επέλεξε να αναλάβει αυτόν τον ρόλο και αξιοποιώντας το πλούσιο υπέδαφός της, αποτελεί σήμερα τον ξεκάθαρο κυρίαρχο στις περισσότερες κρίσιμες πρώτες ύλες.
Σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα στοιχεία του Διεθνούς Οργανισμού Ενέργειας (IEA), η Κίνα είναι ο κορυφαίος παραγωγός επεξεργασμένων ορυκτών, σχετιζόμενων με τον ενεργειακό κλάδο, στις 19 από τις 20 κρίσιμες πρώτες ύλες που συμπεριέλαβε στην έρευνά του ο IEA. Το μέσο μερίδιο που κατέχει στην παγκόσμια αγορά βρίσκεται γύρω στο 70%. Εξαίρεση αποτελεί το νικέλιο, στο οποίο τα «σκήπτρα» κατέχει η Ινδονησία. Στις σπάνιες γαίες συγκεκριμένα, η Κίνα ελέγχει το 80% του παγκόσμιου εμπορίου.
Το μέσο μερίδιο αγοράς των τριών κορυφαίων χωρών επεξεργασίας κρίσιμων πρώτων υλών που σχετίζονται με την ενέργεια αυξήθηκε από περίπου 82% το 2020 σε 86% το 2024. Μάλιστα, το μέσο μερίδιό τους έως το 2035 προβλέπεται να μειωθεί πολύ λίγο, φτάνοντας ξανά το 82%, το οποίο κατείχαν το 2020. Μεταξύ των κορυφαίων της παγκόσμιας αγοράς, εκτός της Κίνας, βρίσκεται η Ινδονησία στο νικέλιο και η Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό στο κοβάλτιο.
Δεδομένης της σημασίας των κρίσιμων πρώτων υλών για την παγκόσμια οικονομία και την πράσινη μετάβαση, η Ευρώπη και οι ΗΠΑ βρίσκονται σε μεγάλη ανάγκη διαφοροποίησης της εφοδιαστικής τους αλυσίδας, αφού η Κίνα δεν διστάζει πλέον να χρησιμοποιήσει την κυριαρχία της σε σπάνιες γαίες και κρίσιμες πρώτες ύλες ως μοχλό πίεσης προκειμένου να επιτύχει τους σκοπούς της. Από το 2024 είχε προβεί σε περιορισμούς εξαγωγών κρίσιμων μετάλλων και σπάνιων γαιών, ενώ οι περιορισμοί εντάθηκαν μέσα στο 2025, ως απάντηση στη δασμολογική πολιτική του Αμερικανού Προέδρου Ντόναλντ Τραμπ και ως μέσο άσκησης πίεσης προκειμένου να κερδίσει ευνοϊκότερη εμπορική μεταχείριση.
Μετά από έντονες διαπραγματεύσεις, και προσωπική συνάντηση του Ντόναλντ Τραμπ με τον Κινέζο πρόεδρο, Σι Τζινπίνγκ, στη Νότια Κορέα στο περιθώριο της ετήσιας Συνόδου του APEC, οι ΗΠΑ κατέληξαν σε μια συμφωνία με την Κίνα που προβλέπει «πάγωμα» των κινεζικών περιορισμών στις εξαγωγές σπάνιων γαιών για έναν χρόνο, με αντάλλαγμα μείωση των αμερικανικών δασμών στα κινεζικά προϊόντα. Αυτή η συμφωνία θα επανεξετάζεται σε ετήσια βάση.
Οι ΗΠΑ του Ντόναλντ Τραμπ βρίσκονται πλέον σε ένα συνεχές «κυνήγι» κρίσιμων μετάλλων και σπάνιων γαιών, αναζητώντας εναγωνίως εναλλακτικούς προμηθευτές ώστε να μειωθεί η αμερικανική εξάρτηση από την Κίνα, ενώ γίνεται προσπάθεια ενίσχυσης του εγχώριου μεταλλευτικού τομέα. Στο προαναφερθέν «κυνήγι» των ΗΠΑ για τέτοιες ορυκτές πρώτες ύλες εντάσσεται και η συμφωνία που υπέγραψαν με την Ουκρανία την περασμένη άνοιξη. Στο πλαίσιο αυτής, θα δημιουργηθεί ταμείο επενδύσεων για την ανοικοδόμηση της χώρας, που έχει υποστεί τεράστιες καταστροφές λόγω του πολέμου με τη Ρωσία, ενώ θα δοθεί σε αμερικανικές εταιρείες προνομιακή πρόσβαση στο ουκρανικό υπέδαφος και στους φυσικούς πόρους που διαθέτει.
Πέραν της Ουκρανίας, οι ΗΠΑ συνομιλούν και με άλλα κράτη, όπως η Βραζιλία για παράδειγμα, προκειμένου να εξασφαλίσουν εναλλακτικές προμήθειες σπάνιων γαιών και κρίσιμων ορυκτών, ενώ είναι γνωστό το έντονο ενδιαφέρον του Τραμπ για τη Γροιλανδία και το πλούσιο υπέδαφός της. Κράτη όπως η Βραζιλία επιχειρούν να εκμεταλλευτούν το διεθνές momentum που υπάρχει αυτή τη στιγμή για κρίσιμες πρώτες ύλες και να επωφεληθούν, αξιοποιώντας το υπέδαφός τους και στοχεύοντας σε κάποια συμφέρουσα συμφωνία με χώρες όπως οι ΗΠΑ. Αξίζει εδώ να σημειωθεί πως η Βραζιλία διαθέτει τα δεύτερα μεγαλύτερα αποθέματα σπάνιων γαιών παγκοσμίως, μετά την Κίνα, ενώ στις επόμενες θέσεις βρίσκονται η Ινδία, η Αυστραλία, η Ρωσία και το Βιετνάμ. Σημαντικά αποθέματα διαθέτουν και οι ΗΠΑ (όχι όμως αρκετά για να εξασφαλίσουν στρατηγική αυτονομία), αλλά και η Γροιλανδία, η Τανζανία, η Νότια Αφρική και ο Καναδάς.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον, και για την Ελλάδα, έχει το γεγονός πως πρόσφατα η Τουρκία ανακάλυψε το δεύτερο μεγαλύτερο κοίτασμα σπάνιων γαιών στον κόσμο. Βασικός στόχος της πλέον είναι να το αξιοποιήσει και να αναδυθεί ως ένας από τους πέντε μεγαλύτερους παραγωγούς σπάνιων γαιών παγκοσμίως, με όποια οφέλη αυτό συνεπάγεται για τον στόχο ενίσχυσης της διεθνούς επιρροής της.
Η Ελλάδα διαθέτει και αυτή σημαντικά, αναλογικά με το μέγεθός της, κοιτάσματα κρίσιμων πρώτων υλών, ενώ ήδη αναπτύσσονται επενδύσεις για παραγωγή ψευδαργύρου, γερμανίου, βωξίτη, αλουμίνας και γαλλίου στη χώρα μας. Παράλληλα, έχει προκηρυχθεί διαγωνισμός για την αξιοποίηση του αντιμονίου που διαθέτει η Χίος, ωστόσο οι τοπικές αντιδράσεις και οι καταστροφικές πυρκαγιές που έπληξαν το νησί το καλοκαίρι του 2025 έχουν «παγώσει» τις εξελίξεις. Στο ελληνικό υπέδαφος υπάρχουν και αποθέματα σπάνιων γαιών, ωστόσο είναι αμφίβολο κατά πόσο θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν, κυρίως λόγω πιθανών τοπικών αντιδράσεων για τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις της εξόρυξης (και της επεξεργασίας αν αυτή γινόταν εγχώρια).
Οι πιο πρόσφατοι περιορισμοί στις εξαγωγές σπάνιων γαιών, ή προϊόντων που περιέχουν κινεζικές σπάνιες γαίες, έχουν προκαλέσει έντονες ανησυχίες στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η οποία επιδιώκει αυτό το διάστημα να επιτύχει μια συμφωνία με την Κίνα προκειμένου να μην αντιμετωπίσει ελλείψεις στις προμήθειες, που θα «παρέλυαν» τη βιομηχανία της.
Με τον αυξημένο έλεγχο, το τελευταίο έτος, στις εξαγωγές κρίσιμων ορυκτών από πλευράς Κίνας, οι κίνδυνοι υπερβολικής συγκέντρωσης του παγκόσμιου εφοδιασμού γίνονται πραγματικότητα, αναφέρει ο IEA σε ανάλυση που δημοσίευσε πριν λίγες ημέρες. Οι αλυσίδες εφοδιασμού κρίσιμων ορυκτών πρώτων υλών αντιμετωπίζουν πλέον μία από τις πιο πιεστικές προκλήσεις για την ενεργειακή ασφάλεια και την οικονομική σταθερότητα, τονίζει.
Μάλιστα, η αλυσίδα εφοδιασμού των σπάνιων γαιών παρουσιάζει πολύ μεγάλο βαθμό συγκέντρωσης σε όλα τα στάδια. Ο εφοδιασμός σπάνιων γαιών παραμένει από τους λιγότερο διαφοροποιημένους γεωγραφικά μεταξύ όλων των κρίσιμων ορυκτών.
Η επιτάχυνση έργων που θα διαφοροποιήσουν τις προμήθειες σπάνιων γαιών και κρίσιμων μετάλλων πρέπει να αποτελέσει προτεραιότητα για την Ευρώπη και τις ΗΠΑ. Σε διαφορετική περίπτωση, θα συνεχίσει να εξαρτάται η βιομηχανική και οικονομική τους ευημερία από την Κίνα, με ό,τι αυτό συνεπάγεται για την ανεξαρτησία και την ισχύ τους.
Ενδεικτικές πηγές και βιβλιογραφία
Τζεφέρης, Πέτρος (2024), Εξορύσσοντας ένα πράσινο μέλλον, Αθήνα
https://www.iea.org/reports/global-critical-minerals-outlook-2025
https://www.csis.org/analysis/what-know-about-signed-us-ukraine-minerals-deal
