Γράφει ο Σπυρίδων Θεοχαράκος, Αναλυτής ΚΕΔΙΣΑ
Ο χώρος των Βαλκανίων διαχρονικά αποτελεί μια περιοχή μείζονος σημασίας για τα διεθνή πράγματα. Η σημασία των Βαλκανίων δεν περιορίζεται σε εξειδικευμένους τομείς της διεθνούς πολιτικής, αλλά επεκτείνεται σε όλο το φάσμα της. Ο Αίμος είναι κυριολεκτικά μια μικρογραφία της παγκόσμιας πολιτικής, ένα πυκνό εργαστήριο γεωπολιτικής. Μια γεωγραφική περιοχή που, παρότι περιορισμένη, συγκεντρώνει πολλές από τις δυναμικές που χαρακτηρίζουν το σύγχρονο κόσμο. Επομένως κατανοώντας σε βάθος τα Βαλκάνια, σε μεγάλο βαθμό καταλαβαίνουμε και την παγκόσμια γεωπολιτική.
Κοιτάζοντας τον παγκόσμιο χάρτη, η Βαλκανική χερσόνησος βρίσκεται κυριολεκτικά στο σταυροδρόμι Ανατολής και Δύσης, τόσο πολιτισμικά, όσο και με τη σύγχρονη πολιτική έννοια των όρων. Πολυάριθμες συγκρούσεις αυτοκρατοριών έλαβαν χώρα στα εδάφη της περιοχής, αφήνοντας παράλληλα το αποτύπωμά τους. Ιστορικά παρατηρούμε πληθώρα πολιτισμών, διαφορετικά οικονομικά συστήματα και διαφορετικές σφαίρες γεωπολιτικής επιρροής.
Τα Βαλκάνια του Ψυχρού Πολέμου υπήρξαν μια μικρή εκδοχή της παγκόσμιας αντιπαράθεσης. Οι χώρες της Ελλάδας και Τουρκίας ως μέλη του ΝΑΤΟ, της Γιουγκοσλαβίας στο Κίνημα των Αδεσμεύτων και τα κράτη της Νοτιοανατολικής Ευρώπης στο Σοβιετικό μπλοκ. Σήμερα παρότι άλλαξαν πολλά, βλέπουμε μεγάλες και μεσαίες δυνάμεις, όπως οι ΗΠΑ, η Ρωσία, η Κίνα, η Τουρκία και κράτη της Ε.Ε. να διεκδικούν μερίδιο επιρροής. Με άλλα λόγια, ό,τι παρατηρούμε στη μεγάλη παγκόσμια σκακιέρα, εδώ το βλέπουμε σε μικρή, αλλά εξαιρετικά πυκνή κλίμακα.
Ένα δεύτερο κρίσιμο συστατικό, είναι η ταυτότητα. Στοιχεία της, όπως η γλώσσα, η ιστορία, η θρησκεία, τα τραύματα του παρελθόντος, παίζουν σημαίνοντα ρόλο στο πώς αντιλαμβάνονται οι κοινωνίες τον εαυτό τους και τους άλλους. Η βαλκανική ιστορία, εν πολλοίς, χτίστηκε πάνω στα θεμέλια της ταυτότητας, και δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις που η ταυτότητα αυτή εργαλιοποιήθηκε από διάφορες ελίτ προς εξυπηρέτηση πολιτικών επιδιώξεων. Επομένως, το παρελθόν των Βαλκανίων, εκτός από μνήμη, στα κατάλληλα χέρια συνιστά και πολιτικό όπλο.
Αυτό για το οποίο σήμερα γίνεται λόγος παγκοσμίως ως «identity politics», ως αφηγήματα γύρω από την ταυτότητα ή ως «σύγκρουση πολιτισμών», στα Βαλκάνια λαμβάνει χώρα ήδη από τον 19ο αιώνα, με διαδικασίες εθνογέννεσης και κατασκευής της ταυτότητας στο πλαίσιο τόσο ιστορικών όσο και ανυπόστατων αφηγημάτων. Οι συγκρούσεις, συνεπώς, στον ευρύτερο χώρο υπήρξαν και αποτέλεσμα πολιτικοποίησης των ταυτοτήτων. Οι κοινωνίες οδηγούνταν και οδηγούνται σε ρήξη όχι μόνο για εδαφικές διεκδικήσεις, αλλά και στη βάση του «ποιος είναι ποιος».
Υπό αυτό το φάσμα, τα Βαλκάνια δίκαια έφτασαν να αποκαλούνται στα μάτια της Ευρώπης ως η «μπαρουταποθήκη» της, καθώς πολυάριθμες κρίσεις ξεκίνησαν ή πέρασαν από αυτά. Οι Βαλκανικοί Πόλεμοι στις αρχές του 20ού αιώνα άλλαξαν τον χάρτη της περιοχής. Η δολοφονία του Αρχιδούκα Φερδινάνδου της Αυστρίας και διαδόχου του Αυστρο-Ουγγρικού θρόνου στο Σαράγεβο το 1914 οδήγησε στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Οι πόλεμοι της Γιουγκοσλαβίας τη δεκαετία του ’90 έφεραν την Ευρώπη ξανά αντιμέτωπη με πόλεμο.
Σήμερα, οι εντάσεις στο Κοσσυφοπέδιο και στη Βοσνία μας θυμίζουν ότι πολλά ζητήματα δεν έχουν κλείσει οριστικά. Και, σχεδόν πάντα, πίσω από τις τοπικές κρίσεις, υπάρχουν μεγαλύτερες δυνάμεις που παρακολουθούν, επηρεάζουν και παρεμβαίνουν, προσδίδοντας σε τοπικές κρίσεις διεθνή διάσταση.
Πέρα, όμως, από τις στρατιωτικές συγκρούσεις, μια εξίσου σημαντική αλλά «κρυφή» μάχη δίνεται και για την οικονομική διείσδυση. Στη βαλκανική επικρατεί ένας αέναος αγώνας δρόμου για αγωγούς φυσικού αερίου, λιμάνια, σιδηροδρόμους, υποδομές και επενδύσεις γενικότερα. Τα Βαλκάνια είναι βασικός διάδρομος για τη μεταφορά ενέργειας και εμπορίου από την Ανατολή προς τη Δύση.
Χώρες όπως η Κίνα επενδύουν σε λιμάνια και υποδομές μέσω του Belt and Road Initiative, η Ε.Ε. επιδιώκει να ενισχύσει τη συνδεσιμότητά και την ενεργειακή διαφοροποίησή της, η Ρωσία και η Τουρκία επιδιώκουν οικονομική και πολιτική διείσδυση. Παράλληλα κινούνται μεγαλόπνοα έργα, όπως ο IMEC, ο οικονομικός διάδρομος που θα συνδέει την αγορά της Ινδίας και της Μέσης Ανατολής με την Ε.Ε., όπως επίσης και ο Κάθετος Διάδρομος μεταφοράς Φυσικού Αερίου.
Με την παραδοχή ότι όποιος ελέγχει τις υποδομές, ελέγχει και την πολιτική επιρροή, η περιοχή των Βαλκανίων καθίσταται πεδίο γεωοικονομικού ανταγωνισμού, μια μικρογραφία της παγκόσμιας μάχης για εφοδιαστικές αλυσίδες (supply chains) και ενεργειακή ασφάλεια.
Ένα ακόμη κρίσιμο στοιχείο της θεωρίας είναι πως τα Βαλκάνια αποτελούν ένα μοναδικό κοινωνικοπολιτικό μείγμα πολιτισμών. Επί της ουσίας είναι κοινωνίες οι οποίες βρίσκονται σε μια μόνιμη κατάσταση μετάβασης.
Από τη μία πλευρά συναντάμε φιλελεύθερες δημοκρατικές δομές, εκλογές, θεσμούς, οικονομία της αγοράς και ευρωπαϊκή προοπτική για τα κράτη. Από την άλλη, παρατηρούμε αυταρχικές πρακτικές, κρατικό παρεμβατισμό και παραδοσιακές κοινωνικές δομές. Πρόκειται για κοινωνίες που δοκιμάζουν, συγκρούονται, προσαρμόζονται και συχνά αντικατοπτρίζουν το δίλημμα που αντιμετωπίζει σήμερα μεγάλο μέρος του κόσμου: «προς ποιο μοντέλο, διακυβέρνησης και ανάπτυξης θα κινηθούμε;»
Καταλήγοντας με τη θεωρία, ακολουθεί ίσως η σημαντικότερη παράμετρος της. Παρόλο που τα κράτη των Βαλκανίων είναι μικρά σε μέγεθος, έχουν δυσανάλογα μεγάλη στρατηγική σημασία. Αυτό οφείλεται σε μια πληθώρα λόγων. Λειτουργούν, ως γέφυρα προς τη Νοτιοανατολική Ευρώπη, ως buffer zones ανάμεσα σε ανταγωνισμούς δυνάμεων, ως κρίσιμος κρίκος για την ασφάλεια και την ενέργεια της Ευρώπης. Οι επιλογές τους στο πεδίο της διπλωματίας, οι εξελίξεις στο εσωτερικό τους και η σταθερότητά τους επηρεάζουν άμεσα τη συνολική ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική ασφαλείας. Με έξυπνες διπλωματικές κινήσεις, τα μικρά αυτά κράτη μπορούν να αποκτήσουν δυσανάλογη σημασία στο παγκόσμιο σύστημα.
Συμπερασματικά, τα Βαλκάνια μπορούν να θεωρηθούν ένα μικρό μοντέλο του διεθνούς συστήματος. Ένα πυκνό εργαστήριο μελέτης παγκόσμιων φαινομένων που επηρεάζεται και επηρεάζει τη διεθνή σταθερότητα και τα διεθνή τεκταινόμενα.
Η γνώση αυτή μας αφορά άμεσα, διότι για την Ελλάδα τα Βαλκάνια, εκτός από γειτονιά είναι και στρατηγικός μας χώρος. Η ιστορία, πλέον, δεν χωράει ερμηνειών για το γεγονός ότι τα οποιαδήποτε κενά δημιουργούνται στο χώρο, τυγχάνουν εκμετάλλευσης από τρίτες δυνάμεις. Επομένως, η Ελλάδα δεν έχει την ευχέρεια να είναι απλώς παρατηρητής, αλλά οφείλει να είναι διαμορφωτής των εξελίξεων. Ένας πυλώνας σταθερότητας και δημοκρατίας, που θα κατευθύνει τις εξελίξεις της περιοχής με βάση τη συνεργασία και την ειρηνική συνύπαρξη των λαών της περιοχής.
Ενδεικτική βιβλιογραφία
- Huntington, S. P. (1996). The Clash of Civilizations and the Remaking of World Order.
- Λυμπεράτος, Α. (2014).Τα Βαλκάνια. Εκσυγχρονισμός, Ταυτότητες, Ιδέες. Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης.
- Mazower, M. (2013).Τα Βαλκάνια. Εκδόσεις Πατάκη.
- Κοππά, Μ. (2023). Η οικοδόμηση των βαλκανικών κρατών. Εκδόσεις Ι. Σιδέρης.
