Γράφει ο Νικόλαος Μάλαμας, Αναλυτής ΚΕΔΙΣΑ
Η εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ υπό τον Donald Trump δεν μπορεί πλέον να αναλυθεί αποκλειστικά ως ένα παρελθοντικό φαινόμενο της περιόδου 2017–2021. Η επιστροφή του Τραμπ στην εξουσία και η μετέπειτα κλιμάκωση της αμερικανικής δράσης αρχικά στην Μέση Ανατολή και εσχάτως στη Βενεζουέλα, αναδεικνύουν πλέον την άμεση στρατιωτική εμπλοκή σε γεγονός, το οποίο επιβάλλει μια αναθεωρημένη ανάλυση. Το παρόν άρθρο υποστηρίζει ότι η πολιτική Τραμπ συνιστά εφαρμογή της θεωρίας του ρεαλισμού στο διεθνές σύστημα και αποτελεί σαφή μετάβαση από την ψυχροπολεμική αποτροπή στην ενεργό επιβολή ισχύος, σε έναν κόσμο αυξανόμενου ανταγωνισμού των Μεγάλων Δυνάμεων.
Ο Ρεαλισμός ως Αναλυτικό Πλαίσιο
Η ρεαλιστική θεωρία αντιμετωπίζει το διεθνές σύστημα ως άναρχο, όπου τα κράτη δρουν με το αίσθημα της επιβίωσης, της ασφάλειας και τη μεγιστοποίησης της ισχύος τους. Για τον Hans Morgenthau, το εθνικό συμφέρον ορίζεται με όρους ισχύος, ενώ ο Kenneth Waltz τονίζει ότι η συμπεριφορά των κρατών καθορίζεται από την κατανομή της ισχύος στο σύστημα. Στη σύγχρονη εκδοχή του, και ιδιαίτερα στον επιθετικό ρεαλισμό του John Mearsheimer, οι δρώντες αναζητούν ενεργά την ηγεμονία στις περιφέρειές τους. Υπό αυτό το πρίσμα, η πολιτική Τραμπ αποτελεί επιβεβαίωση της ρεαλιστικής λογικής, καθώς οι ΗΠΑ αντιλαμβανόμενες τη σχετική τους παρακμή και την άνοδο ανταγωνιστών όπως η Κίνα και η Ρωσία, καταφεύγουν στην απροκάλυπτη χρήση σκληρής ισχύος μέσω της άμεσης στρατιωτικής τους εμπλοκής.
Βενεζουέλα: Από την Απειλή στην Παρέμβαση
Η Λατινική Αμερική αποτέλεσε διαχρονικά ζωτικό γεωπολιτικό χώρο για τις ΗΠΑ. Από το Δόγμα Μονρόε έως τις επεμβάσεις του Ψυχρού Πολέμου σε Γουατεμάλα, Χιλή και Νικαράγουα, οι ΗΠΑ αντιμετώπισε την περιοχή ως σφαίρα αποκλειστικής επιρροής. Κατά την πρώτη θητεία Τραμπ, η πολιτική απέναντι στη Βενεζουέλα περιορίστηκε κυρίως σε οικονομικές κυρώσεις, διπλωματική απομόνωση και απειλές στρατιωτικής επέμβασης. Ωστόσο, στη δεύτερη περίοδο διακυβέρνησής του, η αμερικανική πολιτική εφάρμοσε αυτές τις απειλές, με άμεση στρατιωτική εμπλοκή που στόχευσε την αποδυνάμωση του καθεστώτος και την ανατροπή της ισορροπίας ισχύος στην περιοχή.
Η επέμβαση αυτή δεν αποσκοπεί πρωτίστως στη δημοκρατική μετάβαση της Βενεζουέλας. Πρόκειται για κλασική εφαρμογή του δόγματος της περιφερειακής ηγεμονίας, όπου η χρήση στρατιωτικής ισχύος θεωρείται θεμιτό και αναγκαίο εργαλείο για τη διατήρηση του status quo υπέρ της ηγεμονικής δύναμης.
Γροιλανδία: Γεωγραφία, Ισχύς και Αρκτικός Ανταγωνισμός
Η περίπτωση της Γροιλανδίας, που έκανε την εμφάνιση της στην πρώτη θητεία Τραμπ, αποκτά στην δεύτερη θητεία του σαφέστερη στρατηγική σημασία. Η περιοχή της Αρκτικής εξελίσσεται σε νέο πεδίο ανταγωνισμού των Μεγάλων Δυνάμεων λόγω ενεργειακών πόρων, σπάνιων γαιών και νέων θαλάσσιων οδών. Την περίοδο του Ψυχρού Πολέμου, η Γροιλανδία αποτελούσε κρίσιμο κρίκο στο σύστημα πυρηνικής αποτροπής των ΗΠΑ. Η επαναφορά του ενδιαφέροντος αυτού αντανακλά την καθαρά ρεαλιστική αντίληψη ότι ο έλεγχος του χώρου παραμένει θεμελιώδης παράγοντας ισχύος. Παρόλαυτα η περίπτωση της Γροιλανδίας χρήζει ιδιαίτερης προσοχής και ενδιαφέροντος, καθώς ανήκει στο Βασίλειο της Δανίας και συνεπώς σε κράτος-μέλος του ΝΑΤΟ και μία στρατιωτική επέμβαση για την κατάκτηση της, θα συνιστούσε εσωτερική σύγκρουση της Συμμαχίας και υπονόμευση της συνοχής του ΝΑΤΟ. Στην προκειμένη περίπτωση δεδομένης της ήδη έντονης στρατιωτικής παρουσίας των ΗΠΑ στην περιοχή, ο έλεγχος αυτής είναι αρκετά πιθανό να επιτευχθεί μέσω οικονομικής απορρόφησης-εξάρτησής της με την μορφή επενδύσεων, υποδομών και ασφάλειας.
Ιράν: Προληπτική Ισχύς και Ισορροπία στη Μέση Ανατολή
Η πολιτική Τραμπ απέναντι στο Ιράν, τόσο στην πρώτη όσο και στη δεύτερη περίοδο διακυβέρνησής του, εντάσσεται στη λογική της προληπτικής αποτροπής. Η αποχώρηση από τη συμφωνία για τα πυρηνικά, η στοχευμένη χρήση στρατιωτικής ισχύος και η εκμετάλλευση εσωτερικών αναταραχών στο Ιράν αντανακλούν την πεποίθηση ότι η περιφερειακή ισορροπία ισχύος μπορεί να διατηρηθεί μόνο μέσω συνεχούς πίεσης. Όπως και κατά τον Ψυχρό Πόλεμο, η αλλαγή καθεστώτος δεν αποτελεί αυτοσκοπό, αλλά ενδεχόμενο αποτέλεσμα μιας στρατηγικής αποδυνάμωσης του αντιπάλου.
Η Επιστροφή του Ψυχρού Πολέμου ως Ρεαλιστική Πραγματικότητα
Οι περιπτώσεις της Βενεζουέλας, της Γροιλανδίας και του Ιράν αποκαλύπτουν έναν κοινό ρεαλιστικό παρονομαστή: την αποδοχή ότι το διεθνές σύστημα διέπεται από ανταγωνισμό, ανασφάλεια και σύγκρουση συμφερόντων. Η διαφορά με τον κλασικό Ψυχρό Πόλεμο έγκειται στο ότι πλέον δεν υπάρχει το δίπολο της τότε εποχής, αλλά επικρατεί μία πολυπολικότητα κατά την οποία η αμερικανική ισχύς αμφισβητείται ταυτόχρονα σε πολλαπλά γεωγραφικά μέτωπα. Επιπλέον ο «αντι-κομμουνισμός» έχει δώσει την θέση του στην εθνική ασφάλεια με ένα σαφές οικονομικό υπόβαθρο.
Συμπεράσματα
Η πολιτική του Donald Trump, από το 2017 έως και σήμερα, συνιστά μια συνειδητή εφαρμογή της ρεαλιστικής θεωρίας στο διεθνές σύστημα. Η μετάβαση από τις απειλές στην έμπρακτη χρήση στρατιωτικής ισχύος, ιδίως στην περίπτωση της Βενεζουέλας και του Ιράν, υποδηλώνει ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν εισέλθει σε φάση στρατηγικού αναθεωρητισμού, όπου η αποτροπή δεν θεωρείται πλέον επαρκής χωρίς την επίδειξη ισχύος.
Σε επίπεδο πολιτικής ανάλυσης, προκύπτουν τρία κρίσιμα συμπεράσματα. Πρώτον, ο ανταγωνισμός των Μεγάλων Δυνάμεων έχει παγιωθεί ως η κυρίαρχη συνθήκη του διεθνούς συστήματος, αποδεικνύοντας πως οι όποιες φιλελεύθερες προσδοκίες περί συνεργασίας είναι μη ρεαλιστικές ή μάλλον παύουν να υφίστανται στο σημείο όπου απειλείται το εθνικό συμφέρον. Δεύτερον, η αμερικανική στρατηγική επιστρέφει στη λογική της περιφερειακής ηγεμονίας, όπου περιοχές όπως η Λατινική Αμερική και η Αρκτική αντιμετωπίζονται ως ζωτικοί χώροι μη διαπραγματεύσιμου ενδιαφέροντος. Τρίτον, η χρήση στρατιωτικής ισχύος επανέρχεται ως κανονικοποιημένο εργαλείο πολιτικής, με στόχο όχι απαραίτητα την άμεση αλλαγή καθεστώτων, αλλά την αναδιαμόρφωση της ισορροπίας ισχύος υπέρ των αμερικανικών συμφερόντων. Γεγονός που αποδεικνύει ότι το Διεθνές Δίκαιο και οι κανόνες του δεν αποτελούν εμπόδιο στα σχέδια του ισχυρού.
Για την Ευρώπη, η εξέλιξη αυτή υποδεικνύει ότι η διεθνής πολιτική εισέρχεται σε μια περίοδο έντονης ρευστότητας και αστάθειας, όπου η ισχύς και η γεωγραφία επανακτούν πρωταγωνιστικό ρόλο. Η κατανόηση της πολιτικής Τραμπ μέσα από το πρίσμα του ρεαλισμού δεν αποτελεί απλώς μία θεωρητική προσέγγιση των πραγμάτων μεταξύ πολλών ερμηνειών, αλλά αναγκαίο εργαλείο στρατηγικής πρόβλεψης σε έναν κόσμο όπου οι ψυχροπολεμικές λογικές έχουν επιστρέψει ως μία πραγματικότητα.
Ενδεικτική Βιβλιογραφία
- Morgenthau, H. J. Politics Among Nations: The Struggle for Power and Peace. New York: Knopf.
- Waltz, K. N. Theory of International Politics. Reading, MA: Addison-Wesley.
- Mearsheimer, J. J. The Tragedy of Great Power Politics. New York: W. W. Norton.
- Kissinger, H. Diplomacy. New York: Simon & Schuster.
- Dueck, C. Hard Line: The Republican Party and U.S. Foreign Policy Since World War II. Princeton: Princeton University Press.
- Layne, C. “The Unipolar Illusion Revisited.” International Security.
- Peter Hough, Shahin Malik, Andrew Moran, Bruce Pilbeam International Security Studies Theory and Practice, Routledge
- Antonio Cassese, Διεθνές Δίκαιο, μτφρ Γιάννης Σαριδάκης, Εκδόσεις Gutenberg
- Ηλίας Κουσκουβέλης, Θεωρία διεθνών σχέσεων: Αποτροπή και πυρηνική στρατηγική στον Ψυχρό Πόλεμο, Εκδόσεις Ποιότητα
